«Ελλάδα και χρέος: Δύο αιώνες ανάμειξης των πιστωτών» Η ανεξάρτητη Ελλάδα γεννήθηκε με ένα απεχθές χρέος

Πρόκειται για το πρώτο μέρος μιας σημαντικής δουλειάς του Ερίκ Τουσέν για την ιστορία του ελληνικού δημόσιου χρέους. Ο Ερίκ Τουσέν είναι Βέλγος πολιτικός επιστήμονας και ιστορικός, διδάκτορας του Πανεπιστημίου του Παρισιού VIII και του Πανεπιστημίου της Λιέγης, όπου και διδάσκει.

Είναι πρόεδρος της Επιτροπής για τη Διαγραφή του Χρέους των Χωρών του Τρίτου Κόσμου (Comite pour l’annulation de la dette du Tiers Monde, CADTM).

Είναι επίσης μέλος της Προεδρικής Επιτροπής Λογιστικού Ελέγχου του Χρέους (CAIC) στον Ισημερινό, του Διεθνούς Συμβουλίου του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ από την ίδρυσή του το 2001, της επιστημονικής επιτροπής της Attac Γαλλίας, του επιστημονικού δικτύου της Attac Βελγίου, καθώς και της Διεθνούς Επιτροπής της Τετάρτης Διεθνούς (Post-Reunification). Από τον Απρίλη του 2015 είναι επιστημονικός συντονιστής της Επιτροπής Αλήθειας Δημοσίου Χρέους, που δημιουργήθηκε από την τότε Πρόεδρο της ελληνικής Βουλής, Ζωή Κωνσταντοπούλου.

Από το 2010, με την εμφάνιση της κρίσης χρέους, η Ελλάδα βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής. Αυτή η κρίση χρέους, που δημιουργήθηκε πρώτα και κύρια από τις ιδιωτικές τράπεζες, δεν είναι ωστόσο καινοφανής στην ιστορία της ανεξάρτητης Ελλάδας. Από το 1826 τέσσερις μεγάλες κρίσεις χρέους σημάδεψαν πολύ βαθιά τη ζωή των Ελλήνων. Κάθε φορά, ευρωπαϊκές δυνάμεις συνασπίζονταν για να αναγκάσουν την Ελλάδα να συνάψει νέα δάνεια για να αποπληρώσει τα παλαιά.

Αυτή η συμμαχία υπαγόρευσε στην Ελλάδα πολιτικές με βάση τα συμφέροντά της και τα συμφέροντα κάποιων μεγάλων ιδιωτικών τραπεζών, με τις οποίες ήταν συνένοχη. Κάθε φορά, οι πολιτικές αυτές είχαν σκοπό να απομυζήσουν τους αναγκαίους για την αποπληρωμή του χρέους χρηματοοικονομικούς πόρους και συμπεριλάμβαναν μείωση των κοινωνικών δαπανών και των δημόσιων επενδύσεων. Με ποικίλους τρόπους, η Ελλάδα και ο ελληνικός λαός είδαν να τους αφαιρείται το δικαίωμα να ασκήσουν την εθνική κυριαρχία. Αυτό κράτησε την Ελλάδα στην κατάσταση εξαρτημένης και περιφερειακής χώρας. Οι ντόπιες κυρίαρχες τάξεις ήταν συνένοχες.

Αυτή η σειρά άρθρων αναλύει τις τέσσερις μεγάλες κρίσεις του ελληνικού χρέους, τοποθετώντας τες στο διεθνές οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο, κάτι που απουσιάζει συστηματικά από τις κυρίαρχες απόψεις και εκτιμήσεις, ενώ το εντοπίζουμε πολύ σπάνια στις κριτικές αναλύσεις.

Για να χρηματοδοτήσει τον πόλεμο της ανεξαρτησίας, που ξεκίνησε το 1821 ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, και να στεριώσει το νέο κράτος, η προσωρινή κυβέρνηση της Ελληνικής Δημοκρατίας σύναψε δύο δάνεια στο Λονδίνο, το ένα το 1824 και το άλλο το 1825. Οι τραπεζίτες του Λονδίνου, ως η κύρια χρηματοπιστωτική δύναμη παγκοσμίως εκείνη την εποχή, έσπευσαν να οργανώσουν το δάνειο κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αποκομίσουν πολύ μεγάλα κέρδη.

Πρέπει να λάβουμε υπόψη μας το διεθνές πλαίσιο. Το καπιταλιστικό σύστημα βρισκόταν σε φάση απόλυτης κερδοσκοπίας, αυτό που στην ιστορία του καπιταλισμού συνιστά εν γένει την τελική φάση μιας περιόδου ισχυρής οικονομικής μεγέθυνσης και ακολουθεί μια απότομη σπάνη, με την όποια φτάνουμε, αφού σπάσουν οι κερδοσκοπικές φούσκες, σε μια περίοδο ύφεσης ή/και αργής ανάπτυξης.(1) Οι τραπεζίτες του Λονδίνου, κι από κοντά οι τραπεζίτες του Παρισιού, των Βρυξελλών και άλλων ευρωπαϊκών εδρών του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου, αναζητούσαν μανιασμένα να τοποθετήσουν τα τεράστια ποσά που είχαν στη διάθεσή τους.

Ανάμεσα στο 1822 και το 1825, οι τραπεζίτες του Λονδίνου «συγκέντρωσαν» 20 εκατομμύρια λίρες στερλίνες για λογαριασμό των νέων λατινοαμερικανών ηγετών (Simon Bolivar, Antonio Sucre, José de San Martín), που ολοκλήρωναν τον αγώνα της ανεξαρτησίας από το ισπανικό στέμμα.(2) Τα δύο ελληνικά δάνεια του 1824-1825 έφταναν τα 2,8 εκατομμύρια λίρες στερλίνες, δηλαδή το 120% του ΑΕΠ της χώρας εκείνη την εποχή.

Τόσο στην περίπτωση της Ελλάδας, όσο και στην περίπτωση των νέων επαναστατικών και εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων της Λατινικής Αμερικής, τα νέα κράτη μόλις που άρχιζαν να γεννιούνται και δεν ήταν διεθνώς αναγνωρισμένα. Όσον αφορά τη Λατινική Αμερική, η Ισπανία ήταν ενάντια στη χρηματοδότησή τους από τα ευρωπαϊκά κράτη. Επιπλέον, εκείνη την εποχή θα ήταν αρκετά λογικό να θεωρήσουμε ότι οι αγώνες για την ανεξαρτησία δεν είχαν τελειώσει οριστικά. Τέλος, είχαν δοθεί δάνεια σε δημοκρατίες, ενώ μέχρι τότε μόνο οι μοναρχίες ήταν αποδεκτές στο κλαμπ των δανειζόμενων κρατών. Αυτό μας δίνει μια ιδέα για το πάθος των τραπεζιτών να παίρνουν οικονομικά ρίσκα.

Ο δανεισμός στην προσωρινή κυβέρνηση ενός ελληνικού κράτους στη γέννησή του, σε συνθήκες πολέμου, για ένα ποσό που αντιστοιχούσε στο 120% του συνόλου της παραγωγής της χώρας, αποτελεί ξεκάθαρη απόδειξη της βούλησης να βρεθεί, με κάθε ρίσκο, μια ζουμερή ευκαιρία κέρδους. Στο πλευρό των τραπεζιτών, οι μεγάλοι βιομήχανοι και οι μεγαλέμποροι υποστήριζαν αυτό το πάθος, γιατί τα δάνεια αυτά θα χρησιμοποιούνταν σε μεγάλο βαθμό από τους δανειζόμενους για να αγοράσουν από το Ηνωμένο Βασίλειο οπλισμό, ρουχισμό για τα νέα στρατεύματα κι εξοπλισμό κάθε είδους…

Πώς συνάπτονταν τα δάνεια;

Τραπεζίτες του Λονδίνου εξέδιδαν τίτλους για λογαριασμό των δανειζόμενων κρατών και τους πουλούσαν στο χρηματιστήριο του City.

Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι τις περισσότερες φορές οι τίτλοι πωλούνταν κάτω από την ονομαστική τους αξία (βλέπε σε φωτογραφία έναν τίτλο του 1825 αξίας 100 λιρών).

Κάθε τίτλος, που είχε εκδοθεί για την Ελλάδα με ονομαστική αξία εκατό λίρες, πουλιόταν για 60 λίρες.(3) Έτσι, η Ελλάδα έλαβε λιγότερες από 60 λίρες, αν αφαιρέσουμε τη μεγάλη προμήθεια που λάμβανε η εκδοτική τράπεζα, για την αναγνώριση ενός χρέους 100 λιρών. Αυτό μας επιτρέπει να εξηγήσουμε γιατί το δάνειο αξίας 2.8 εκατομμυρίων λιρών μεταφράστηκε τελικά σε πληρωμή μόνο 1.3 εκατομμυρίων λιρών στην Ελλάδα.

Πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη μας δύο σημαντικούς παράγοντες. Αν και ο τόκος για τους ελληνικούς τίτλους ήταν 5%, υπολογιζόταν με βάση την ονομαστική τους αξία, συνεπώς οι ελληνικές αρχές έπρεπε να καταθέτουν κάθε χρόνο 5 λίρες στον κάτοχο τίτλου ονομαστικής αξίας 100 λιρών, κάτι που τον συνέφερε εξαιρετικά, αφού στην πραγματικότητα λάμβανε τόκο 8,33% (και όχι 5%). Αντιθέτως, για το δανειζόμενο κράτος το κόστος ήταν εξωφρενικό. Στην ελληνική περίπτωση, οι ελληνικές αρχές έλαβαν 1.3 εκατομμύρια, αλλά έπρεπε να αποπληρώνουν κάθε χρόνο τοκοχρεολύσια για τα 2.8 εκατομμύρια. Ήταν ανυπόφορο.

Το 1826, η προσωρινή κυβέρνηση έκανε στάση πληρωμών. Γενικά, οι μελέτες που έχουν αφιερωθεί στην περίοδο αρκούνται να εξηγούν τη στάση πληρωμών με βάση το υψηλό κόστος των στρατιωτικών επιχειρήσεων και τη συνέχιση του πολέμου.

Ωστόσο, οι λόγοι της χρεωκοπίας δεν βρίσκονται στην Ελλάδα. Διεθνείς παράγοντες, ανεξάρτητοι από τη βούληση των ελληνικών αρχών, έπαιξαν πολύ σημαντικό ρόλο. Πράγματι, από τον Δεκέμβρη του 1825 ξεκινάει η πρώτη παγκόσμια κρίση του καπιταλισμού, αφού σκάει η κερδοσκοπική φούσκα που είχε δημιουργηθεί τα προηγούμενα χρόνια στο χρηματιστήριο του Λονδίνου. Η κρίση αυτή προκάλεσε πτώση της οικονομικής δραστηριότητας και δημιούργησε σε πολλές από τις οικογένειες των τραπεζιτών μια απέχθεια για το ρίσκο. Από τον Δεκέμβρη του 1825 και μετά, οι Βρετανοί τραπεζίτες, και μαζί τους οι άλλοι Ευρωπαίοι τραπεζίτες, σταματούν τα δάνεια τόσο προς το εξωτερικό όσο και προς την εσωτερική αγορά. Τα νέα κράτη, που υπολόγιζαν να χρηματοδοτήσουν την αποπληρωμή των χρεών τους συνάπτοντας νέα δάνεια στο Λονδίνο ή στο Παρίσι, δεν βρίσκουν πλέον τραπεζίτες διατεθειμένους να τους δανείσουν χρήματα.

Η κρίση του 1825-1826 επηρέασε όλα τα χρηματοπιστωτικά κέντρα της Ευρώπης: Λονδίνο, Παρίσι, Φρανκφούρτη, Βερολίνο, Βιέννη, Βρυξέλλες, Άμστερνταμ, Μιλάνο, Μπολόνια, Ρώμη, Δουβλίνο, Πετρούπολη… Η οικονομία μπαίνει σε ύφεση, εκατοντάδες τράπεζες, εμπορικές επιχειρήσεις και βιοτεχνίες χρεοκοπούν. Το διεθνές εμπόριο καταρρέει. Για την πλειοψηφία των οικονομολόγων, η κρίση του 1825-1826 αποτελεί την πρώτη μεγάλη κυκλική κρίση του καπιταλισμού.(4)

Όταν εκρήγνυται η κρίση στο Λονδίνο τον Δεκέμβριο του 1825, η Ελλάδα και τα νέα κράτη της Λατινικής Αμερικής αποπλήρωναν ακόμη τα δάνειά τους. Αντιθέτως, μέσα στο 1826 πολλές χώρες αναγκάζονται να αναστείλουν την αποπληρωμή (η Ελλάδα, το Περού, η Μεγάλη Κολομβία, που περιλάμβανε την Κολομβία, τη Βενεζουέλα και το Εκουαδόρ), γιατί οι τραπεζίτες αρνούνται να τους δώσουν νέα δάνεια και γιατί η συνολική επιδείνωση της παγκόσμιας οικονομίας και του διεθνούς εμπορίου μειώνει τα κρατικά έσοδα. Το 1828, όλες οι ανεξάρτητες χώρες της Λατινικής Αμερικής, από το Μεξικό μέχρι την Αργεντινή, βρίσκονται σε στάση πληρωμών.

Το 1829, η ελληνική προσωρινή κυβέρνηση προτείνει στους δανειστές του Λονδίνου να ξεκινήσει πάλι τις πληρωμές, με την προϋπόθεση της μείωσης του χρέους. Οι δανειστές αρνούνται και απαιτούν το 100% της ονομαστικής αξίας. Δεν προκύπτει συμφωνία.

Από το 1830, τρεις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και η Ρωσία(5), συγκροτούν την πρώτη Τρόικα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και αποφασίζουν να εγκαταστήσουν στην Ελλάδα μια μοναρχία με επικεφαλής κάποιον Γερμανό πρίγκιπα. Ξεκινά μια διαπραγμάτευση για το ποιος πρίγκιπας θα επιλεγεί από τις μεγάλες δυνάμεις: ο Λεοπόλδος του Σαξ Κόμπουργκ, ο Όθωνας της Βαυαρίας ή κάποιος άλλος;

Τελικά, ο Λεοπόλδος τοποθετείται στον θρόνο του Βελγίου, που γίνεται ανεξάρτητο κράτος το 1830, και ο Ότο Φρίντριχ Λούντβιχ φον Βίτελσμπαχ επιλέγεται για βασιλιάς της Ελλάδας. Ταυτόχρονα, οι τρεις δυνάμεις φτάνουν σε συμφωνία στήριξης των Βρετανών τραπεζιτών και των άλλων ευρωπαϊκών τραπεζών που είχαν αγοράσει ελληνικούς τίτλους χρέους με τη μεσολάβησή τους. Αποφασίζεται επίσης να μπει η μέγιστη δυνατή πίεση στο νέο ελληνικό κράτος, προκειμένου να αναγνωρίσει το σύνολο του χρέους των ετών 1824 και 1825.

Τι κινήσεις κάνει η Τρόικα (Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Ρωσία);

Η Τρόικα απευθύνεται σε γαλλικές τράπεζες για να εκδώσουν για λογαριασμό της ελληνικής μοναρχίας δάνειο 60 εκατομμυρίων γαλλικών φράγκων (περίπου 2.4 εκατομμύρια λίρες στερλίνες). Το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και η Ρωσία μπαίνουν εγγυητές απέναντι στις τράπεζες, βεβαιώνοντας ότι, σε περίπτωση αποτυχίας της Ελλάδας να αποπληρώσει το δάνειο, θα αναλάβουν την αποπληρωμή οι ίδιες.(6) Η Τρόικα προσθέτει πως θα κάνει ό,τι χρειαστεί για την αποπληρωμή και των δανείων του 1824 και του 1825 (βλέπε παρακάτω). Η συμφωνία ανάμεσα στις τρεις δυνάμεις επιτυγχάνεται το 1830, όμως, λόγω των δυσκολιών, τίθεται σε ισχύ το 1833.

Το δάνειο των 60 εκατομμυρίων φράγκων υπογράφηκε το 1833 και δόθηκε σε τρεις δόσεις.

Ο προορισμός των ποσών των δύο πρώτων δόσεων είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικός.

Σε σύνολο 44.5 εκατομμυρίων δραχμών (το δάνειο βγήκε σε γαλλικά φράγκα και αποδόθηκε σε δραχμές με ισοτιμία 1 φράγκο προς 1.2 δραχμές), μόνο 9 εκατομμύρια έφτασαν στα ταμεία του κράτους, δηλαδή το 20% του δανείου. Η τράπεζα Rothschild στη Γαλλία έλαβε προμήθεια πάνω από 10% (5 εκατομμύρια), οι αγοραστές των τίτλων (μεταξύ των οποίων και η τράπεζα Rothschild) έλαβαν 7.6 εκατομμύρια ως προπληρωμή για την περίοδο 1833-1835 (πάνω από 15% του δανείου), 12.5 εκατομμύρια (λίγο λιγότερο από 30% του δανείου) αποδόθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ως αποζημίωση για την ανεξαρτησία.

Η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ρωσία έλαβαν 2 εκατομμύρια, θεωρώντας ότι ήταν δανειστές της Ελλάδας. Στον βασιλιά Όθωνα αποδόθηκαν 15% ακόμη του ποσού, δηλαδή 7.4 εκατομμύρια, για να καλύψει τις αμοιβές και το κόστος μετάβασης της ακολουθίας του, των Βαυαρών αξιωματούχων που είχαν αναλάβει την αντιβασιλεία(7) και 3.500 μισθοφόρων που στρατολογήθηκαν στη Βαυαρία, χωρίς να ξεχνάμε το 1 εκατομμύριο που προγραμματίστηκε για την αγορά όπλων.

Το πρώτο απεχθές χρέος που επιβλήθηκε το 1833 στην Ελλάδα από την Τρόικα (Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ρωσία, τις λεγόμενες μεγάλες δυνάμεις).

Κατανομή ποσών

Ακολουθεί μια περίληψη της χρήσης των ποσών του δανείου του 1833 με εγγυήτριες τις μεγάλες δυνάμεις (δόσεις A και B, επί συνόλου 44.5 εκατομμυρίων δραχμών).

Αμοιβές για την τράπεζα Rothschild: 5 εκατομμύρια.

Τόκοι για το δάνειο της περιόδου 1833 με 1835 (προπληρωμή): 7.6 εκατομμύρια.

Αποζημίωση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία :12.5 εκατομμύρια.

Αποπληρωμή του δανείου στις μεγάλες δυνάμεις (προπληρωμή στις Γαλλία, ΗΒ, Ρωσία): 2 εκατομμύρια.

Κόστος μετάβασης για τον βασιλιά Όθωνα, το προσωπικό και τη συνοδεία του: 2.1 εκατομμύρια.

Μισθοί και άλλα έξοδα των μελών της αντιβασιλείας του Όθωνα: 2 εκατομμύρια.

Στρατολόγηση και κόστος μετακίνησης για τους Βαυαρούς μισθοφόρους: 3.3 εκατομμύρια.

Αγορά στρατιωτικού εξοπλισμού: 1 εκατομμύριο.

Σύνολο: 35.5 εκατομμύρια.

Υπόλοιπο που παραδόθηκε στο ταμείο του ελληνικού κράτους: 9 εκατομμύρια.

Δηλαδή το 20% από τα 44.5 εκατομμύρια που χρεώθηκαν στην Ελλάδα.

Πηγή: Reinhart και Trebesch, 2015, «The pitfalls of external dependence: Greece, 1829-2015», σ. 22. Kofas, Jon, 1981, «Financial Relations of Greece and the Great Powers 1832-1862». Boulder: «East European Monographs», σ. 25.

Οι τρεις δυνάμεις υπέγραψαν, στις 7 Μάη 1832, με τον Βασιλιά της Βαυαρίας, τον πατέρα του Όθωνα, μελλοντικό βασιλιά της Ελλάδας, μια συμφωνία που υποχρέωνε το νέο «ανεξάρτητο» κράτος να δώσει απόλυτη προτεραιότητα στην αποπληρωμή του χρέους (βλέπε το άρθρο XII στην παραπάνω εικόνα).

Όπως αποδεικνύεται, χωρίς περιθώρια αμφιβολίας, από το αντίγραφο μέρους της συνθήκης της 7ης Μάη 1832, το κείμενο αυτό υπογράφηκε από τον αντιπρόσωπο του βρετανικού στέμματος, τον Λόρδο Πάλμερστον, από τον αντιπρόσωπο της γαλλικής μοναρχίας, τον Ταλεϋράνδο, από τον αντιπρόσωπο του Τσάρου πασών των Ρωσιών και από τον αντιπρόσωπο του βασιλιά της Βαυαρίας, ο οποίος ενεργούσε στο όνομα της Ελλάδας ενώ ο Όθωνας και η ακολουθία του δεν είχαν ακόμη φύγει από το Μόναχο! Ο Όθωνας έφτασε στην Ελλάδα μόλις τον Ιανουάριο του 1833.

Με το κείμενο αυτό διαθέτουμε μια προφανή απόδειξη του επονείδιστου και παράνομου χαρακτήρα του χρέους, που χρεώνεται στον ελληνικό λαό από το 1833.

Η Τρόικα ασκούσε πολύ αυστηρό έλεγχο στον προϋπολογισμό του κράτους και στη συλλογή των εσόδων. Απαιτούσε ταχτικά να αυξάνονται οι φόροι και οι δασμοί και να μειώνονται οι δαπάνες. Αξίζει να σημειωθεί ότι η πέμπτη εθνοσυνέλευση, που συνεδρίασε τον Δεκέμβρη του 1831, είχε υιοθετήσει ένα «Σύνταγμα της Ελλάδος», του οποίου το άρθρο 246 δήλωνε ότι ο ηγεμόνας δεν έχει το δικαίωμα να αποφασίζει μόνος σε ζητήματα φόρων και δασμών, δημόσιων δαπανών ή συλλογής εισοδημάτων, χωρίς να σέβεται τους νόμους ή τις αποφάσεις του νομοθετικού οργάνου.(8) Η μοναρχία και η Τρόικα καταπάτησαν αυτό το Σύνταγμα, το οποίο ποτέ δεν αναγνώρισαν.

Το 1838 και το 1843, η μοναρχία κάνει παύση πληρωμών του χρέους, διότι δεν διαθέτει τα αναγκαία αποθέματα για συνεχίσει να πληρώνει τους εξαιρετικά βαρείς τόκους.(9) Κατά τη χρεοκοπία του 1843, ενώ οι τόκοι, που έπρεπε να καταβληθούν, αντιπροσώπευαν το 43% των κρατικών εσόδων, η Τρόικα παρενέβη ασκώντας τη μέγιστη πίεση στη μοναρχία προκειμένου να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα ακραίας λιτότητας διαμορφωμένο με βάση τις υποδείξεις των πρεσβευτών των τριών δυνάμεων (βλέπε το παραπάνω πλαίσιο).

Οι θυσίες που επιβλήθηκαν στον ελληνικό λαό για την αποπληρωμή του δανείου ήταν τέτοιες, που εξεγέρθηκε επανειλημμένως. Η εξέγερση ήταν ιδιαίτερα μεγάλη το 1843. Ο πληθυσμός της Αθήνας ήταν εξοργισμένος με τα εγκαίνια, μετά βαΐων και κλάδων, του εντυπωσιακού βασιλικού παλατιού (όπου βρίσκεται σήμερα το ελληνικό κοινοβούλιο) και τον Σεπτέμβρη του 1843 ξεσηκώθηκε ενάντια σε μια νέα αύξηση των φόρων, ζητώντας την εγκαθίδρυση συνταγματικού καθεστώτος.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το Ηνωμένο Βασίλειο έφτασε μέχρι να απειλήσει τον βασιλιά Όθωνα με στρατιωτική επέμβαση, αν δεν αποδεχόταν να αυξήσει τους φόρους για να τηρήσει τις υποχρεώσεις του στην Τρόικα. Το Ηνωμένο βασίλειο και η Γαλλία κατέλαβαν στρατιωτικά το λιμάνι του Πειραιά για δύο χρόνια, ξεκινώντας από τον Μάη του 1854, ένα μέσο πολύ αποτελεσματικό για να βάλουν στο χέρι τα έσοδα από το τελωνείο του λιμένα.

Το μνημόνιο που επιβλήθηκε από την Τρόικα το 1843

Με βάση το άρθρο του Τάκη Κατσιμάρδου «Το παλαιό μνημόνιο στην Ελλάδα του 1843».

Τον Ιούνιο του 1843, η Ελλάδα κήρυξε πτώχευση, γιατί δεν ήταν σε θέση να πληρώσει ένα μέρος των ετήσιων τόκων για την αποπληρωμή του δανείου του 1833. Απέναντι στις απειλές των δανειστών, η κυβέρνηση δεσμεύτηκε να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα άγριας λιτότητας, προκείμενου να συνεχίσει την αποπληρωμή του χρέους.

Η Ελλάδα μπήκε σε μια φάση σκληρής «λιτότητας». Πηγές της εποχής καταγράφουν τις σκηνές εξαθλίωσης του πλήθους στις πόλεις και την ύπαιθρο. Στην πρωτεύουσα, οι πολίτες, χωρίς πόρους, σταμάτησαν να πληρώνουν τους φόρους τους, σε σημείο που δεν υπήρχαν πια υποψήφιοι στους πλειοδοτικούς διαγωνισμούς για την ανάληψη των θέσεων για την είσπραξη των φόρων.

Προφανώς, ήταν αδύνατον να συλλεχθούν τα χρήματα για την αποπληρωμή των τόκων του χρέους σε μια χώρα της οποίας η πλειοψηφία του πληθυσμού ήταν βαθιά φτωχοποιημένη. Παρ’ όλα αυτά οι δανειστές απαιτούσαν την αποπληρωμή του χρέους.

Έτσι, οργανώθηκε στο Λονδίνο μια συνάντηση για το ελληνικό χρέος και οι αντιπρόσωποι της Τρόικας διαμόρφωσαν μια διακήρυξη που καταδίκαζε την Ελλάδα (Ιούνιος 1843). Με βάση τη διακήρυξη αυτή, η Ελλάδα δεν είχε σεβαστεί τις υποχρεώσεις της. Οι τρεις πρέσβεις έδωσαν στην κυβέρνηση 15 μέρες για να κάνει ακόμα μεγαλύτερες περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, ύψους περίπου τεσσάρων εκατομμυρίων δραχμών. Οι περικοπές που είχαν προβλεφθεί αρχικά από την κυβέρνηση ήταν μόλις 1 εκατομμύριο.

Μετά από ένα μήνα συζητήσεων, συντάχθηκε ένα πρωτόκολλο-μνημόνιο από τους πρέσβεις και την ελληνική κυβέρνηση. Η συμφωνία επικυρώθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου και προκάλεσε θύελλα διαμαρτυριών. Την επομένη ξέσπασε η Επανάσταση της 3ης του Σεπτέμβρη. Κατέληξε σε ένα νέο Σύνταγμα, που ήταν όμως ακόμη πολύ μακριά από τη δημοκρατία.(10)

Τα βασικά μέτρα, που υιοθετήθηκαν από την ελληνική κυβέρνηση το 1843 στο πλαίσιο της εφαρμογής του «Μνημονίου» της εποχής, περιλάμβαναν:(11)

1. Απόλυση του ενός τρίτου των δημοσίων υπαλλήλων και τη μείωση των μισθών των υπολοίπων σε ποσοστό 15-20%.

2. Πάγωμα της καταβολής των συντάξεων.

3. Σημαντική μείωση των στρατιωτικών δαπανών.

4. Επιβολή σε όλους τους παραγωγούς να καταβάλουν προπληρωμή επί του φόρου, τη δεκάτη, που αντιστοιχούσε στο ένα δέκατο της αξίας του συνόλου της παραγωγής.

5. Αύξηση στα τελωνειακά τέλη και τα χαρτόσημα.

6. Απολύθηκαν όλοι οι υπάλληλοι του εθνικού τυπογραφείου, οι δασοφύλακες και οι περισσότεροι από τους καθηγητές πανεπιστημίου (εκτός από 26!).

7. Καταργήθηκαν όλες οι κρατικές υπηρεσίες υγείας.

8. Απολύθηκαν όλοι οι πολιτικοί μηχανικοί του κράτους και σταμάτησαν όλα τα δημόσια έργα.

9. Παύθηκαν όλες οι διπλωματικές αποστολές στο εξωτερικό.

10. Νομιμοποιήθηκαν όλες οι αυθαίρετες κατασκευές και οι παράνομες καταπατήσεις «εθνικών γαιών» με την πληρωμή προστίμων.

11. Ρυθμίστηκαν για ευτελές αντίτιμο όλες οι εκκρεμείς οφειλές (περίπου 5 εκατομμύρια δραχμές).

Επιπλέον, με βάση το «Μνημόνιο», οι πρεσβευτές της Τρόικας της εποχής ήταν παρόντες στις συναντήσεις του υπουργικού συμβουλίου, όταν αυτό επικύρωνε τα μέτρα, και λάμβανε κάθε μήνα μια λεπτομερή έκθεση αναφορικά με την εφαρμογή τους και τα ποσά που συγκεντρώνονταν.

Μήπως σας θυμίζει κάτι αυτό;

Τελικά, ο Όθωνας ανατράπηκε το 1862, μετά από μια σειρά λαϊκών εξεγέρσεων στις τέσσερις γωνιές του βασιλείου του, και υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη χώρα. Μετά από αυτά, ψηφίστηκε και πάλι ένα νέο Σύνταγμα -πολύ μικρή πρόοδος στην κατεύθυνση του περιορισμό των εξουσιών της μοναρχίας. Η Τρόικα αναζήτησε έναν αντικαταστάτη. Το Λονδίνο πρότεινε τον δευτερότοκο της βασίλισσας Βικτώριας, αλλά συνάντησε την εχθρότητα της Γαλλίας, που δεν ήθελε περαιτέρω ενίσχυση της βρετανικής επιρροής. Τελικά, οι τρεις δυνάμεις συμφώνησαν στην επιλογή ενός Δανού πρίγκιπα, του επονομαζόμενου Χριστιανού Γουλιέλμου Φερδινάνδου Αδόλφου Γεωργίου.

Από το 1843, η Τρόικα διασφάλιζε, όπως είχε υποσχεθεί στους τραπεζίτες, την αποπληρωμή του δανείου στη θέση της Ελλάδας, όταν αυτή δεν κατάφερνε να απομυζήσει αρκετά έσοδα για να καταβάλει το σύνολο των τόκων και του κεφαλαίου. Η αποπληρωμή από την Τρόικα ολοκληρώθηκε το 1871(12) και οι δανειστές μπορούσαν να είναι ικανοποιημένοι: έλαβαν τους τόκους και τους επιστράφηκε το κεφάλαιο που είχαν δανείσει. Το δάνειο των 60 εκατομμυρίων φράγκων διαγράφηκε.

Αλλά το χρέος της Ελλάδας προς την Τρόικα παρέμενε, αφού το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και η Ρωσία είχαν διασφαλίσει μέρος των πληρωμών. Έκτοτε, η Ελλάδα ήταν αναγκασμένη να κατευθύνει μέρος των εσόδων της στις τρεις δυνάμεις της Τρόικας. Η Ελλάδα ολοκλήρωσε την αποπληρωμή για το δάνειο του 1833 προς τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο τη δεκαετία του 1930, δηλαδή έναν αιώνα αργότερα. Η Ρωσία από την πλευρά της δεν ικανοποιήθηκε, λόγω της επανάστασης του 1917.

Τελικά τι έγινε με την αποπληρωμή των δανείων του 1824 και του 1825;

Να υπενθυμίσουμε ότι η αποπληρωμή σταμάτησε από το 1826 και οι δανειστές αρνήθηκαν το 1829 να φτάσουν σε συμφωνία με την προσωρινή κυβέρνηση, η οποία στη συνέχεια παραμερίστηκε από την Τρόικα και αντικαταστάθηκε από τη μοναρχία. Το δάνειο των 60 εκατομμυρίων φράγκων (που αντιπροσώπευε το 124% του ΑΕΠ της Ελλάδας το 1833) δεν αντικατέστησε τα δάνεια του 1824-1825 (που αντιπροσώπευαν το 120% του ΑΕΠ του 1833). Αφού αποπληρώθηκε το δάνειο των 60 εκατομμυρίων, η Τρόικα επέμενε να ικανοποιηθούν εξίσου οι απαιτήσεις των δανειστών του 1824-1825. Έτσι το 1878, η Ελλάδα, κάτω από την πίεση των μεγάλων δυνάμεων, έφτασε σε μια συμφωνία με τους τραπεζίτες που είχαν στην κατοχή τους τους τίτλους του 1824-1825. Οι παλαιοί τίτλοι είχαν ανταλλαχθεί με νέους για 1.2 εκατομμύρια λίρες στερλίνες. Ήταν μια εξαιρετική δουλειά για τους κατόχους των τίτλων και μια νέα αδικία για τον ελληνικό λαό.

Να υπενθυμίσουμε ότι το ποσό που μεταφέρθηκε πραγματικά στην Ελλάδα το 1824-1825 ήταν μόλις 1.3 εκατομμύρια λίρες στερλίνες. Ανταλλάσσοντας τους παλαιούς τίτλους για νέους, αξίας 1.2 εκατομμυρίων, οι δανειστές μπορούσαν να είναι ικανοποιημένοι, πόσο μάλλον που κάποιοι από αυτούς είχαν αγοράσει τους παλαιούς τίτλους για μια μπουκιά ψωμί. Οι τραπεζίτες κερδοσκοπούσαν διαρκώς πάνω στους ελληνικούς τίτλους, πουλώντας όταν άρχιζαν να πέφτουν και αγοράζοντας πάλι όταν άρχιζαν να ανεβαίνουν.

Είναι εντυπωσιακή η διαπίστωση ότι οι περισσότερες μελέτες και τα άρθρα, που αναλύουν επιφανειακά τα προβλήματα του ελληνικού χρέους, επιβεβαιώνουν ότι οι δημόσιες δαπάνες ήταν πολύ υψηλές και ότι οι Έλληνες δεν πλήρωναν τους φόρους τους ή πλήρωναν πολύ λίγο.

Ωστόσο, μια αυστηρή ανάλυση της εξέλιξης του κρατικού προϋπολογισμού καταδεικνύει ότι, μεταξύ 1837 και 1877, ο προϋπολογισμός είχε πρωταρχικό πλεόνασμα εκτός από δύο περιπτώσεις, δηλαδή τα έσοδα ήταν περισσότερα από τα έξοδα πριν την αποπληρωμή του χρέους. Συνεπώς, σε μια περίοδο 41 ετών (1837-1877), τα έσοδα (που προέρχονταν κατά κύριο λόγο από τους φόρους) ήταν μεγαλύτερα από τα έξοδα για 39 χρόνια, αν δεν συνυπολογίσουμε την αποπληρωμή του χρέους. Το χρόνιο έλλειμμα του προϋπολογισμού ήταν το αποτέλεσμα της αποπληρωμής του χρέους που συνιστούσε ένα βάρος επαχθές.(13) Βεβαίως, δεν θέλουμε εδώ να πούμε ότι η μοναρχία έκανε καλή διαχείριση του κρατικού προϋπολογισμού προς όφελος του πληθυσμού. Οι θετικοί προϋπολογισμοί είναι τυπική απαίτηση των δανειστών, ανεξαρτήτως εποχής. Το πρωταρχικό πλεόνασμα εγγυάται στους δανειστές ακριβώς ότι υπάρχει ένα πλεόνασμα που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αποπληρωμή του χρέους. Το βάρος της αποπληρωμής και η επικυριαρχία των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες της αδυναμίας της Ελλάδας να γνωρίσει μια οικονομική άνοδο.

Συμπεράσματα αυτού του μέρους

Τα δάνεια του 1824-1825 θα έπρεπε να θεωρηθούν άκυρα, γιατί οι όροι του συμβολαίου ήταν λεόντιοι και η συμπεριφορά των τραπεζιτών ήταν ξεκάθαρα ανέντιμη.

Το δάνειο του 1833 ανήκει καθαρά στη λογική του απεχθούς χρέους.(14)  Το χρέος επισυνάφτηκε από ένα δεσποτικό καθεστώς ενάντια στο συμφέρον του λαού. Το καθεστώς αυτό ήταν ένα εργαλείο στην υπηρεσία των μεγάλων δυνάμεων, που επιχειρούσαν να σταθεροποιήσουν τα συμφέροντά τους στην πλάτη του ελληνικού λαού, ενώ ταυτόχρονα φρόντιζαν να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις των διεθνών τραπεζιτών.

Η άρνηση των δανειστών και των μεγάλων δυνάμεων να ακυρώσουν το χρέος, στο σύνολο του ή εν μέρει, είχε αποτελέσματα μακράς διάρκειας και διατήρησε την Ελλάδα υποταγμένη, εμποδίζοντάς την να γνωρίσει πραγματική οικονομική ανάπτυξη.

Η Ελλάδα γεννήθηκε με ένα απεχθές χρέος που υποδούλωσε τον λαό της.

Κάποια κομβικά σημεία για να κατανοήσουμε το ιστορικό πλαίσιο της γέννησης του ανεξάρτητου ελληνικού κράτος τον 19^ο αιώνα. 

Οικονομία και κοινωνία

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, στην εξορία στο Παρίσι στη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών, έγραφε το 1969:

« Εδώ και σχεδόν ενάμιση αιώνα, ο εξωτερικός παράγοντας, με την παρέμβαση ή τη βοήθειά του, ήταν σχεδόν πάντοτε λιγότερο ή περισσότερο υπεύθυνος για την έκρηξη ή την επίλυση των κρίσεων που γνώρισε η Ελλάδα. Οι κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις της χώρας δεν μπόρεσαν ποτέ να αναπτυχθούν ή να λειτουργήσουν με τρόπο αυτόνομο, ο ελληνικός λαός δεν μπόρεσε ποτέ να είναι κύριος της μοίρας του, ειδικά στις στιγμές που είχε να χάσει ή να κερδίσει τα περισσότερα. Πράγματι, όποιες κι αν ήταν οι στρατηγικές ή διπλωματικές της θέσεις, η Ελλάδα ήταν αναπόφευκτα το αντικείμενο της διεθνούς προσοχής λόγω της γεωγραφικής της θέσης.

Ως πιόνι της δυτικής διπλωματίας την εποχή της κατάρρευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ως ναυτική βάση απαραίτητη για τον έλεγχο των Δαρδανελίων, ως οχυρό του “ελεύθερου κόσμου” στον αγώνα ενάντια στην επέκταση του κομουνισμού ή ως ασφαλής βάση (μία από τις λίγες) που επιτρέπει τον στρατηγικό έλεγχο μιας Μέσης Ανατολής σε διαρκή αστάθεια, η Ελλάδα πλήρωσε πάντοτε το διεθνές ενδιαφέρον που δημιούργησε».(15)

Βέβαια, τα λόγια του Κωνσταντίνου Τσουκαλά θα πρέπει να σχετικοποιηθούν, γιατί ο ελληνικός λαός κατόρθωσε να νικήσει τους ναζί κατακτητές με το τίμημα ενός ηρωικού αγώνα. Αλλά τα τραγικά γεγονότα του 2015 επιβεβαιώνουν από πολιτική σκοπιά αυτά τα λόγια, που γράφτηκαν σχεδόν εδώ και μισό αιώνα. Οι δυνάμεις της δυτικής Ευρώπης επενέβησαν εκ νέου στην Ελλάδα για διεθνείς λόγους:  Προκειμένου να εμποδίσουν την επιτυχία μιας προσπάθειας ρήξης με τη λιτότητα και να αποτρέψουν τη μετάδοσή της σε άλλες χώρες της Ευρώπης, ξεκινώντας από την Ισπανία και την Πορτογαλία. Προκειμένου να εμποδίσουν την αμφισβήτηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης υπό την κυριαρχία του μεγάλου κεφαλαίου και των κυρίαρχων ευρωπαϊκών δυνάμεων. Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί και το ΔΝΤ οδήγησαν στην αποτυχία μια προσπάθεια που θα μπορούσε να αλλάξει την πορεία της Ιστορίας.

Ας συνεχίσουμε όμως να ακολουθούμε την περιγραφή που έκανε ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, γιατί μας δίνει τα κλειδιά για να κατανοήσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες γεννήθηκε το πρώτο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος πριν από δύο αιώνες.

«Ο ιστορικός και πολιτισμικός χαρακτήρας του ελληνικού έθνους δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ευκολία: είναι βαλκανικό, αλλά δεν είναι σλάβικο, ανήκει στην εγγύς ανατολή, αλλά δεν είναι μουσουλμανικό, είναι ευρωπαϊκό, αλλά δεν είναι δυτικό. Θα μπορούσαμε ίσως να δείξουμε κάποια συνέχεια από την κλασσική εποχή στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και στη σύγχρονη Ελλάδα, μια κάποια συνέχεια της φυλής και της κουλτούρας. Δεν είναι καθόλου βέβαιο. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι η κοινωνική και οικονομική δομή της σύγχρονης Ελλάδας έλκει την καταγωγή της στη μακρά οθωμανική κυριαρχία…).

Με την αυστηρή αντίληψή της για τους κοινωνικούς διαχωρισμούς, η στρατοκρατική οθωμανική ιδεολογία(16) περιφρονούσε τις κερδοσκοπικές δραστηριότητες. Αυτή η περιφρόνηση επέτρεψε στους Έλληνες, και σε μικρότερο βαθμό σε άλλες μειονοτικές ομάδες όπως οι Εβραίοι και οι Αρμένιοι, να αποκτήσουν πρακτικά το μονοπώλιο της επιχειρηματικής δραστηριότητας. Η ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης, που την αποτελούσαν υπολείμματα της βυζαντινής αριστοκρατίας και νεοσύστατες ομάδες τραπεζιτών και μεγαλεμπόρων που ήταν γνωστοί ως Φαναριώτες, βρέθηκε γρήγορα να ελέγχει τις περισσότερες οικονομικές δοσοληψίες. Ωστόσο, ο ρόλος των Φαναριωτών δεν περιοριζόταν μόνο στο οικονομικό πεδίο. Κλήθηκαν συχνά να παίξουν σημαντικό πολιτικό και διοικητικό ρόλο στο οθωμανικό σύστημα. (…)

Οι Έλληνες κυριάρχησαν επίσης στις εμπορικές και ναυτιλιακές δραστηριότητες που αναπτύχθηκαν γρήγορα στο δεύτερο μισό του XVIII αιώνα και έφεραν ένα νέο πνεύμα στη ληθαργική ζωή των Βαλκανίων. Αυτή η νεοσύστατη ελληνική αστική τάξη, η οποία ιδίως μετά το 1789 εισήγαγε στα Βαλκάνια τις νέες και επαναστατικές ιδέες που έβραζαν στην Ευρώπη, απέκτησε σταδιακά ασύγκριτη αναγνώριση τόσο ανάμεσα στους Έλληνες όσο και ανάμεσα στους Σλάβους. Η ιδέα ενός κινήματος ανεξαρτησίας με σκοπό τη δημιουργία μιας πανβαλκανικής ομοσπονδίας κέρδιζε έδαφος, ιδιαίτερα με την υποδαύλιση της Ρωσίας, ενώ η γενική παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ξυπνούσε βίαια σε όλα τα κοινωνικά στρώματα της βαλκανικής χερσονήσου την ελπίδα ότι η ανεξαρτησία ήταν κοντά.

Η κορύφωση αυτής της διαδικασίας ήταν η ελληνική επανάσταση του 1821. Όμως, αν και οι Έλληνες είχαν σημαντικές επιτυχίες τα πρώτα χρόνια του αγώνα, ο τουρκοαιγυπτιακός στρατός, αφού αναδιοργανώθηκε, κατάφερε στη συνέχεια να νικήσει σε αποφασιστικές μάχες, που ακύρωσαν στην πολιτική σκακιέρα το πλεονέκτημα των Ελλήνων. Το 1827, η επανάσταση –που είχε αγγίξει μόνο τα νησιά του Αιγαίου, την Πελοπόννησο και το νότιο τμήμα της χερσονήσου (Στερεά)– βρισκόταν σε αδιέξοδο.

Τότε ήταν που επενέβησαν με αποφασιστικό τρόπο οι ξένες δυνάμεις. (…) Αυτή τη φορά, οι λαϊκές πιέσεις ήταν στην κατεύθυνση των διπλωματικών συμφερόντων, και οι μεγάλες δυνάμεις αποφάσισαν να πάρουν τον έλεγχο της κατάστασης. Η Ρωσία, η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετάνια κατέστρεψαν τον τουρκο-αιγυπτιακό στόλο στο Ναβαρίνο (1827) και έδωσαν στην Ελλάδα την ανεξαρτησία της.

Για να εκτιμήσουμε σωστά τον ρόλο που έπαιξαν στη συνέχεια οι μεγάλες δυνάμεις, μπορούμε να εξετάσουμε εν τάχει την πολιτική που ακολουθούσαν. Η Ρωσία είχε θεμελιώσει τη δική της στην επιθυμία της να δει να δημιουργείται υπό την προστασία της ένα μεγάλο ελληνοσλαβικό κράτος, που θα της χρησίμευε ως οχυρό στη Μεσόγειο μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο πληθυσμός των Βαλκανίων ήταν στην πλειοψηφία του σλαβικός και, θρησκευτικά, 90% ορθόδοξος. Τα δύο αυτά δεδομένα αποτελούσαν, στο επίπεδο της προπαγάνδας, τα μεγαλύτερα όπλα της Ρωσίας. Η βρετανική πολιτική προσανατολιζόταν αντιθέτως στη συντήρηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ως αντίβαρο στον ρωσικό επεκτατισμό. Ωστόσο, στον βαθμό που η ανάπτυξη φυγόκεντρων δυνάμεων στην Αυτοκρατορία οδηγούσε μακροπρόθεσμα στην αναπόφευκτη αποσύνθεσή της, η Μεγάλη Βρετανία στήριζε τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, που θα ήταν όμως σε οικονομική και πολιτική εξάρτηση από τη Μεγάλη Βρετανία και θα βρισκόταν συνεπώς σε ανοιχτή αντιπαράθεση με τις υπόλοιπες βαλκανικές εθνότητες.

Το πρωτόκολλο του Λονδίνου (1830), με το οποίο αναγνωρίστηκε τελικά η ανεξαρτησία της Ελλάδας, ήταν ένας θρίαμβος της βρετανικής διπλωματίας. Η εγκαθίδρυση μιας απόλυτης μοναρχίας αποσκοπούσε στην αντικατάσταση του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας, του Ιωάννη Καποδίστρια,(17) που είχε υπάρξει υπουργός του Τσάρου και φυσικά έκλινε να συμμερίζεται τις ρωσικές απόψεις. Και καθώς τα σύνορα όριζαν έναν πολύ περιορισμένο χώρο, ο πληθυσμός του οποίου ήταν σχετικά ομοιογενής, το νέο ανεξάρτητο κράτος εξαρτιόταν στην πραγματικότητα απόλυτα από την ξένη οικονομική και διπλωματική βοήθεια (δηλαδή από τη Μεγάλη Βρετανία) κι αυτό θα προκαλούσε ανταγωνισμούς μεταξύ Ελλήνων και Σλάβων. Έτσι, για περισσότερο από έναν αιώνα, τα Βαλκάνια έμελε να γίνουν το πιο ανήσυχο μέρος της Ευρώπης και το θέατρο διαρκών ανταγωνισμών μεταξύ εξωτερικών δυνάμεων.

Η ιδέα μιας συνομοσπονδίας που να ενώνει τους χριστιανικούς πληθυσμούς των ευρωπαϊκών επαρχιών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πληθυσμούς που, τηρουμένων των αναλογιών, ζούσαν σε συνθήκες καλής συνεννόησης για τέσσερις αιώνες, εγκαταλείφθηκε. Η Μεγάλη Βρετανία, η Ρωσία, η Γαλλία, η Αυστρία, και αργότερα η Γερμανία, ανταγωνίζονταν για το μέλλον αυτών των επαρχιών. Οι πληθυσμοί τους πλήρωσαν και πληρώνουν ακόμη το τίμημα».

Βιβλιογραφία για το πρώτο μέρος : 

• Μπελογιάννης Νίκος, Το ξένο κεφάλαιο στην Ελλάδα, http://iskra.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=1010 :-1833-&catid=55:an-oikonomia&Itemid=283 
• Επιτροπή Αλήθειας Δημοσίου Χρέους, Προκαταρκτικό Πόρισμα της Επιτροπής Αλήθειας Δημοσίου Χρέους, Αθήνα 2015 http://greekdebttruthcommission.org/assets/porisma1.pdf 
• JUGLAR Clément. 1862. Des crises commerciales et de leur retour périodique en France, en Angleterre et aux Etats-Unis, Paris 1862 http://gallica.bnf.fr/ark :/12148/bpt6k1060720 
• KATSIMARDOS Takis « Το παλιό μνημόνιο στην Ελλάδα του 1843 », δημοσιευμένο στις 18/09/2010, στην καθημερινή οικονομική εφημερίδα « Ημερισία»
• Mandel, Ernest.1972. Le Troisième âge du Capitalisme, La Passion, Paris, 1997, 500 p.
• Mandel, Ernest. 1978. Τα μακρά κύματα της καπιταλιστικής εξέλιξης, Εργατική Πάλη, Αθήνα 2003
• Marichal, Carlos. 1989. A century of debt crises en Latin America, Princeton, University Press, Princeton, 283p.
• Marx–Engels, La Crise, col. 10/18, Union générale d’éditions, 1978, 444 p
• Reinhardt Carmen et Rogoff Kenneth, Cette fois, c’est différent. Huit siècles de folie financière, Paris, Pearson, 2010.
• Reinhardt Carmen M., and M. BELEN Sbrancia. 2015 “The Liquidation of Government Debt.” Economic Policy30, no. 82 : 291-333
• Reinhardt Carmen and TREBESCH Christoph. 2015. The pitfalls of external dependance : Greece, 1829-2015
• Sack, Alexander Nahum. 1927. Les Effets des Transformations des Etats sur leurs Dettes Publiques et Autres Obligations financières, Recueil Sirey, Paris.
• Τσουκαλάς Κωνσταντίνος. 1970. Η Ελληνική τραγωδία από την απελευθέρωση στους συνταγματάρχες, Λιβάνης, μτφρ. Κ. Ιορδανίδη, Αθήνα 1981

Ευχαριστίες : 

Ο συγγραφέας ευχαριστεί για την ανάγνωση και τις προτάσεις τους : Τάσο Αναστασιάδη, Θάνος Κονταργύρη, Olivier Delorme, Romaric Godin, Jean-Marie Harribey, Δάφνη Κιούση, Yvette Krolikowski, Christian Louedec, Damien Millet, Γιώργο Μητραλιά, Αντώνη Νταβανέλλο, Νίκο Παντελάκη, Claude Quémar, Γιάννη Θανασσέκο, Δήμητρα Τσάμη, Ελένη Τσέκερη, Αλέκο Ζαννά.

Ο συγγραφέας έχει την αποκλειστική ευθύνη για τα πιθανά λάθη που συμπεριλαμβάνονται σε αυτό το έργο.

Σημειώσεις

|1| Βλέπε τη δουλειά των Juglar, Marx, Kondratieff, Kindleberger, Mandel… 

|2| Μια αποφασιστική μάχη κερδήθηκε από τους επαναστάτες στο Ayacucho του Pérou στις 9 Δεκεμβρίου 1824, αλλά η σύγκρουση δεν τερματίστηκε. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι μόνο μέρος του ποσού των 20 εκατομμυρίων λιρών μεταφέρθηκε πράγματι στη Λατινική Αμερική. 

|3| Αυτό ακριβώς συνέβη με τα δύο δάνεια του 1824 και του 1825. Οι τίτλοι πωλήθηκαν από την αρχή στο 60 % της ονομαστικής τους αξίας. Βλ. Carmen M. Reinhart & Christoph Trebesch : The pitfalls of external dependance : Greece, 1829-2015, σ. 24. Η πώληση τίτλων κάτω από την ονομαστική τους αξία κατά την αρχική τους έκδοση προκειμένου να προσελκυστούν αγοραστές παραμένει και σήμερα συνηθισμένη πρακτική, αν και η υποτίμηση που επιτρέπεται είναι σαφώς μικρότερη σε σχέση με τον 19^ο αιώνα. 

|4| Ο Ernest Mandel προτείνει την ακόλουθη περιοδολόγηση για τα μακρά κύμματα από τα τέλη του 18^ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 20^ου : 1793-1825 (περίοδος ισχυρής ανάπτυξης που τελειώνει με τη μεγάλη κρίση που ξεσπά το 1825), περίοδος αργής ανάπτυξης από το 1826 ως το 1847 (με μεγάλη κρίση το 1846-47), περίοδος ισχυτής ανάπτυξης από το 1848 ως το 1873 με μεγάλη κρίση το 1873, αργή ανάπτυξη από το 1874 ως το 1893 με σοβαρή τραπεζική κρίση το 1890-1893,  ισχυρής ανάπτυξη από το 1894 ως το 1913… Βλ. E. Mandel, Le Troisième âge du Capitalisme, 1972. Οι φάσεις μεγάλης επέκτασης και οι φάσεις αργής επέκτασης υποδιαιρούνται και οι ίδιες σε πιο σύντομους κύκλους 7 έως 10 ετών που καταλήγουν κι αυτές σε κρίσεις.

|5| Για τις πιο σύνθετες και τεταμένες σχέσεις ανάμεσα στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Ρωσία βλέπε το πλαίσιο « Κάποια κομβικά σημεία για να κατανοήσουμε το ιστορικό πλαίσιο της γέννησης του ανεξάρτητου ελληνικού κράτος τον 19^ο αιώνα. ». Βλέπε επίσης Olivier Delorme, La Grèce et les Balkans, du V^e siècle à nos jours, Gallimard, Paris, 2013. 

|6| Λίγο πολύ αυτό συνέβη και το 2010-2012 όταν 13 χώρες της ευρωζώνης μπήκαν εγγυήτριες στο δάνειο που παραχωρήθηκε από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας. Σε περίπτωση κήρυξης χρεωκοπίας από την Ελλάδα, οι χώρες αυτές εγγυούνται την αποπληρωμή των τίτλων που βρίσκονται στα χέρια ιδιωτικών τραπεζών. Βλ. Επιτροπή Αλήθειας Δημοσίου Χρέους,Προκαταρκτικό Πόρισμα της Επιτροπής Αλήθειας Δημοσίου Χρέους, Αθήνα 2015 http://greekdebttruthcommission.org/assets/porisma1.pdf  κεφάλαια 3 και 4 

|7| Μέχρι να φτάσει ο Όθωνας την ηλικία των 20 ετών, δηλαδή μέχρι το 1835, στήνεται ένα Συμβούλιο Αντιβασιλείας, που το αποτελούσαν δύο Βαυαροί αριστοκράτες και ένας Βαυαρός στρατηγός. Όταν έφτασε ο Όθωνας, εγκαταστάθηκε στο Ναύπλιο, πόλη 6000 κατοίκων, πριν αποφασίσει, με τη σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου, ότι πρωτεύουσα θα γίνει η Αθήνα, που την εποχή εκείνη είχε 5000 κατοίκους. Βλ. https://goo.gl/U6M3wX 

|8| Βλ. Μπελογιάννης Νίκος, Το ξένο κεφάλαιο στην Ελλάδα, http://iskra.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=1010 :-1833-&catid=55:an-oikonomia&Itemid=283 

|9| Στις 31 Δεκεμβρίου του 1843, η Ελλάδα είχε ολοκληρώσει την πληρωμή 33 εκατομμυρίων δραχμών για τους τόκους και την αποπληρωμή του κεφαλαίου. Αλλά έμενε να πληρώσει στις τρεις δυνάμεις της Τρόικα, εγγυήτριες του δανείου του 1833, το ποσό των 66 εκατομμυρίων δραχμών, δηλαδή πολύ περισσότερα από αυτά που η Ελλάδα έλαβε πράγματι το 1833. Πληροφορίες από τη Δήμητρα Τσάμη.

|10| Σε αυτό το ιστορικό γεγονός οφείλει το όνομα της η πλατεία Συντάγματος, μπροστά από το κοινοβούλιο.

|11| Με βάση το Τάκης Κατσιμάρδος, « Το παλιό μνημόνιο στην Ελλάδα του 1843 »,δημοσιευμένο στις 18/09/2010, στην καθημερινή οικονομική εφημερίδα «Ημερησία », που δεν υπάρχει πια. Ηλ.εκδ. :http://www.neapnyka.gr/archives/%CF%84%CE%BF-%CF%80%CE%B1%CE%BB%CE%B9%CF%8C-%CE%BC%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CF%8C%CE%BD%CE%B9%CE%BF-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-1843

|12| Βλ. Carmen M. Reinhart και Christoph Trebesch : The pitfalls of external dependance : Greece, 1829-2015, σ. 24.

|13| Με βάση το Reinhart et Trebesch, 2015. The pitfalls of external dependance : Greece, 1829-2015, σ. 23, Appendix B

|14| Στη διάρκεια του 19^ου και του 20^ου αι., ακυρώθηκαν κατ’ επανάληψη δάνεια που θεωρήθηκαν απεχθή. Ο νομικός Alexander Sack, που αποτελεί αναφορά σε ό,τι αφορά τη θεωρία του απεχθούς χρέους, συνόψισε μια σειρά συγκεκριμένων περιπτώσεων σε μια συλλογή που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1927. Βλ., Sack, Alexander Nahum. 1927. Les Effets des Transformations des États sur leurs Dettes Publiques et Autres Obligations financières, Recueil Sirey, Paris. http://www.worldcat.org/title/effets-des-transformations-des-etats-sur-leurs-dettes-publiques-et-autres-obligations-financieres-traite-juridique-et-financier/oclc/18085050/editions?referer=di&editionsView=true 

|15| Όλα τα αποσπάσματα είναι από το πρώτο κεφάλαιο του πρώτου βιβλίου του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, La Grèce de l’indépendance aux colonels, Editions F. Maspéro, Paris, 1970= Τσουκαλάς Κωνσταντίνος. 1970. Η Ελληνική τραγωδία από την απελευθέρωση στους συνταγματάρχες, Λιβάνης, μτφρ. Κ. Ιορδανίδη, Αθήνα 1981

|17| Βλέπε τη βιογραφία του Ιωάννη Καποδίστρια: https://goo.gl/xwxmsL 

Ερίκ Τουσέν | μετάφραση Σωτήρης Σιαμανδούρας

La Grèce indépendante est née avec une dette odieuse

rproject.gr

Διαβάστε περισσότερα

Η «διαρροή εγκεφάλων» (brain drain) από την Ελλάδα της κρίσης

«Αυτός που δεν μπορεί να αντέξει τη φτώχεια δεν μπορεί και να είναι ελεύθερος» Βίκτωρ Ουγκώ. 
 
Η φυγή ή «διαρροή εγκεφάλων» (brain drain) είναι μια από τις χειρότερες μορφές «φορολογίας» που αναγκάζεται να πληρώσει ένας λαός κατά τη διάρκεια μιας κρίσης -κάτι δηλαδή σαν μεταμοντέρνο «Παιδομάζωμα» (Ντεβσιρμέ).
Αν μη τι άλλο, αυτοί που έμειναν πίσω και «φυλάττουν Θερμοπύλες», θα πρέπει να εργαστούν σκληρότερα και πιο επίπονα για να καλύψουν και το κενό -ακόμη και στη φορολογία και στο ασφαλιστικό σύστημα- αυτών που έφυγαν. Και η μετανάστευση απαιτεί θάρρος και δύναμη -ένας συνδυασμός απόγνωσης και ρίσκου: και τα δύο θεωρούνται «συνταγές επιτυχίας»-, αλλά και η παραμονή σε μια χώρα με βαθιά και μακροχρόνια κρίση, όπως η Ελλάδα, και σε μια κοινωνία που παλεύει να επιβιώσει κι ο καθημερινός αγώνας, που δίνουν άνθρωποι του μόχθου, της εργασίας, της επιστήμης και του πολιτισμού, για την ανασυγκρότηση και την αναγέννηση της χώρας είναι ένας πραγματικός Ηράκλειος Άθλος και αξίζει τον σεβασμό όλων, ειδικά εκείνων που βλέπουν την Ελλάδα από μακριά, και πλέον αποκλειστικά ως τόπο καλοκαιρινών διακοπών.


Η περίπτωση της Σερβίας
Θυμάμαι κατά τη δεκαετία του 1990 στη Σερβία, όταν η χώρα ήταν σε βαθιά κρίση, σε εμπάργκο και μπλεγμένη σε αλλεπάλληλες πολεμικές περιπέτειες, περίπου 250.000-300.000 Σέρβοι επιστήμονες, καλλιτέχνες, αθλητές και τεχνίτες, νέοι οι περισσότεροι, εγκατέλειψαν την πατρίδα τους και μετανάστευσαν με όποιο τρόπο μπορούσαν στο εξωτερικό για να ξεφύγουν από τον πόλεμο, την κρίση, τα προβλήματα, για μια «καλύτερη ζωή».
Οι περισσότεροι μάλιστα έφευγαν παράνομα, ακόμη και χωρίς βίζες κι έβρισκαν διάφορους τρόπους να διαμείνουν (π.χ. «λευκούς γάμους») και να εργαστούν στις χώρες που μετανάστευσαν, που ήταν μάλιστα οι περισσότερες τότε εχθρικές προς τους Σέρβους. Εγκλιματίστηκαν γρήγορα στο ξένο περιβάλλον, έπιασαν καλές δουλειές και αρέσκονταν να παρακολουθούν το δράμα της Σερβίας από μακριά. Που και που έστελναν και καμιά επιταγή στους δικούς τους πίσω για να μην έχουν βαριές τύψεις.
Τότε θυμάμαι κυκλοφορούσε στη Σερβία το εξής ανέκδοτο: «Πώς επικοινωνεί ένας Έξυπνος Σέρβος μ' έναν Ηλίθιο Σέρβο; Τηλεφωνικά από το Εξωτερικό!».
Ήταν δηλαδή η επανάληψη του ίδιου κλισέ, που κυκλοφορούν ορισμένοι στην σημερινή Ελλάδα, πως «οι καλύτεροι κάνουν καριέρα στο εξωτερικό» το οποίο είναι εξ' ορισμού λάθος, ελιτίστικο αν όχι ρατσιστικό. Και στη Σερβία παρέμειναν οι «γιατροί των 300 ευρώ» μισθό στα νοσοκομεία, λαμπροί επιστήμονες αρκετοί από αυτούς, έντιμοι, ταπεινοί -χωρίς «φακελάκι»- και πραγματικοί κοινωνικοί λειτουργοί που βοήθησαν όσο κανένας άλλος να κρατηθεί ο δοκιμαζόμενος λαός όρθιος σε πολύ δύσκολες συνθήκες.
Αν δεν είναι αυτός αληθινός πατριωτισμός, αυτός ο ηρωισμός της καθημερινότητας, τότε τι είναι; Δυστυχώς όμως ο απλός λαός, έχοντας υποστεί πλύση εγκεφάλου, αναγνώρισε ως πρότυπο πετυχημένου μόνον όσους πλούτισαν καιροσκοπικά λεηλατώντας το δημόσιο πλούτο της Σερβίας, έγιναν «μπίσνεσμεν», ή έκαναν πετυχημένη καριέρα στο εξωτερικό βγάζοντας εννοείται περισσότερα χρήματα. Μοναδική εξαίρεση αποτέλεσε ο διεθνούς πλέον φήμης Σέρβος τενίστας Νόβακ Τζόκοβιτς, που γεννήθηκε, μεγάλωσε, εκπαιδεύτηκε και ξεκίνησε την καριέρα του στη Σερβία, όπου συνεχίζει να ζει με την οικογένεια του, σαρώνοντας ταυτόχρονα όλα όλα τα κύπελλα και πρωταθλήματα τένις ανά τον κόσμο -κερδίζοντας επαξίως όλους τους «γαλαζοαίματους» του τένις- και να γίνει έτσι με την αξία του ο πιο νέος αυτοδημιούργητος πολυεκατομμυριούχος της Σερβίας.

Οι απλοί Σέρβοι, που έμειναν στην πατρίδα τους, λατρεύουν κι έχουν ως είδωλο τους τον Τζόκοβιτς (τον συγκρίνουν μάλιστα και με τον Τέσλα), τον οποίο και θεωρούν πραγματικό ήρωα και όντως αξίζει κι αυτον τον τίτλο. Όσο για τους άλλους τους Σέρβους που έφυγαν στο εξωτερικό, αν και αισθάνονται «εθνικά περήφανοι» για την τεράστια επιτυχία του Τζόκοβιτς, εντούτοις δεν αντιστέκονται στον πειρασμό να του ρίχνουν ζηλόφθονα βλέμματα κι ενίοτε βιτριολικά σχόλια στα social media, γιατί απλά έκανε αυτό που δεν μπόρεσαν να κάνουν αυτοί: έμεινε στην πατρίδα του και, παρά την κρίση, κατάφερε με σκληρή προσπάθεια να πετύχει όσα δεν κατάφερε κανένας σημερινός Σέρβος σε όλο τον κόσμο, ακόμη κι εκείνοι που πήγαν ως μεταμοντέρνοι επιστήμονες-γενίτσαροι να πουλήσουν “ακριβά| τις υπηρεσίες και τις επιστημονικές τους γνώσεις σε μεγάλες επιχειρήσεις, στην UBS, στην IBM, στην Mogran Stanley κ.α. Όσο για εκείνους που κατέληξαν στα μεταμοντέρνα “κάτεργα της Μέρκελ” ο Τζόκοβιτς, εκτός από ήρωας ήταν και μια καθημερινή γροθιά στο στομάχι της συνείδησης τους. Γιατί τα κατάφερε ο Τζόκοβιτς, εκεί που οι άλλοι απέτυχαν; Οι λόγοι είναι πολλοί αλλά και στην περίπτωση του ισχύει το «ότι δε μας σκοτώνει μας κάνει δυνατότερους»...


Σεβασμός σε όσους επιμένουν και «φυλάττουν Θερμοπύλες»
Τελειώνοντας θα ήθελα να παραθέσω το σχετικό σχόλιο του φίλου και ψυχίατρου Γιώργου Θωμαϊδη, που εφημερεύει στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, το οποίο αποτέλεσε έναυσμα για να καταγράψω τις προηγούμενες σκέψεις, που ξεκίνησαν ως απάντηση στο σχόλιο του: «"Οι καλύτεροι κάνουν καριέρα στο εξωτερικό" (....) Την επόμενη φορά που θα περάσετε με το αμάξι μπροστά από τα επείγοντα ενός ελληνικού εφημερεύοντος νοσοκομείου, βλέποντας ανθρώπους να μπαίνουν κλαίγοντας, με το μωρό τους αγκαλιά, αναζητώντας τον γιατρό "του χιλιάρικου" να τους βοηθήσει, μέσα σε μια βροχερή νύχτα, αυτά τα λόγια να τα ξανασκεφτείτε, πηγαίνοντας για το ποτό σας. Κι αυτό, είναι ένα μόνο παράδειγμα, από τα πολλά στην Ελλάδα, για να μην πω μια χώρα ολόκληρη. Όχι ως μομφή για όσες και όσους φεύγουν (αν και οι πιο πολλοί δεν προσπάθησαν, ως πολίτες, όσο μπορούσαν για να αλλάξει η Ελλάδα, όπως ούτε και όσες και όσοι παραμένουν, παρά την εντεινόμενη ανάγκη), ούτε ως "εγγύηση" ότι δεν θα αναγκαστώ να φύγω. Απλά, ως εκτίμηση για όσες και όσους έχουν πάρει την απόφαση να μείνουν και να παλέψουν».

Φίλε Γιώργο Θωμαϊδη έχεις απόλυτο δίκιο και εύχομαι σε όλους τους έντιμα, αδιάφθορα και σκληρά εργαζόμενους γιατρούς “του χιλιάρικου”, που εργάζονται στο ΕΣΥ, καλό κουράγιο και δύναμη. Αξίζουν κάθε σεβασμό απ' όλους μας καθώς έχουν την πολύ σημαντική αποστολή να επουλώσουν τα τραύματα μιας κοινωνίας που υπήρξε θύμα ενός μακροχρόνιου ακήρυκτου πολέμου. Όσο για όλους τους φίλους και συμπατριώτες μου που επέλεξαν αυτή την περίοδο της κρίσης να μεταναστεύσουν στο εξωτερικό για οποιοδήποτε λόγο, δεν θα τους κατηγορήσω με τίποτα ως «ριψάσπηδες», «λιποτάκτες», «φυγόστρατους» κ.α.
Καταρχάς σιχαίνομαι τις γενικεύσεις, που είναι η αρχή κάθε εκφασισμού. Μπορεί να ήταν σωστή η επιλογή τους, ειδικά αν στην Ελλάδα δεν είχαν πλέον καμία άλλη επιλογή. Ο καθένας κρίνεται και θα κριθεί με βάση τις αποφάσεις του και τη στάση του απέναντι στη ζωή, στις καταστάσεις και στους συνανθρώπους του. Θεωρώ όμως απαράδεκτο θα θεωρούν αυτομάτως τον εαυτό τους «καλύτερο» ή πιο «έξυπνο» απλά επειδή απέφυγαν την κρίση στην Ελλάδα και κάνουν την οποιαδήποτε καριέρα τους στο εξωτερικό.
Ειδικά μάλιστα να κοκορεύονται και να θεωρούν ηλίθιους και κορόιδα όσους παρέμεναν πίσω στην δοκιμαζόμενη πατρίδα και συνεχίζουν να παλεύουν με «θεούς και δαίμονες», όπως οι «γιατροί του χιλιάρικου» στο ΕΣΥ. Αν μη τι άλλο όσοι έμειναν πίσω κι «έπεσαν» μαχόμενοι, κρατώντας τις θέσεις τους όπως το έταξαν η Ιστορία, οι Αξίες και οι ελεύθερες επιλογές τους, αξίζουν τον σεβασμό όλων μας.
Και κάτι τελευταίο: Όλοι θυμούνται τους «300 του Λεωνίδα» (και τους 700 Θεσπιείς εννοείται) καθώς η ηχώ της θυσίας και του αγώνα τους αντηχεί ακόμη στην παγκόσμια ιστορία και σε όλους τους λαούς. Λίγοι θυμούνται όμως τους 10.000 υπόλοιπους Έλληνες που επέλεξαν να αποχωρήσουν από τις Θερμοπύλες για να μην περικυκλωθούν (σοφή κίνηση κατά τη γνώμη μου γιατί έτσι ανασυγκρότησαν τις δυνάμεις τους και πήραν την εκδίκηση τους λίγο αργότερα στη Μάχη των Πλαταιών κατανικώντας τους Πέρσες του Μαρδόνιου) και ΚΑΝΕΝΑΣ ΔΕΝ ΘΥΜΑΤΑΙ τους περίπου 100.000 Έλληνες που «Μήδισαν», υποτάχθηκαν εκούσια ή ακούσια, στην πανίσχυρη στρατιά του Ξέρξη και τον υπηρέτησαν ως «βοηθητικό σώμα».
Αυτούς, τους «Μηδίσαντες»,  κανείς δεν τους θυμάται γιατί τους είχε από την πρώτη στιγμή καταπιεί το Μαύρο Σκοτάδι της Ιστορίας. Συμπέρασμα: Δεν υπάρχουν αδιέξοδα, υπάρχουν μόνον επιλογές. 

* Ο κ. Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας (stamkos@post.com) και δημιουργός του περιοδικού Ζενίθ (www.zenithmag.wordpress.com).

Διαβάστε περισσότερα

Θλιβερά πορίσματα της αναθεωρητικής ιστοριογραφίας - ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΠΟΥΚΑΛΑΣ

Μ ​​έρα μνήμης η χθεσινή, στα 75 χρόνια από τη Μάχη της Κρήτης. Λίγοι στίχοι λοιπόν από λαϊκή ρίμα αφιερωμένη στις εκτελέσεις στα χωριά της Κυδωνίας, η οποία αξιοποιεί τα μοτίβα των παλιών δημοτικών, όπως γενικότερα έγινε στα τραγούδια της Αντίστασης. «Πουλιά, μην κελαηδήσετε, λουλούδια, μαραθείτε, / τα πάθη του σαρανταδυό με δάκρυα θυμηθείτε. / Μην είχεν έρθει η Κυριακή, μην είχε φτάξει η Τρίτη, / που πέσαν αλεξιπτωτιστές οι Γερμανοί στην Κρήτη. [...] Στα μαύρα βουτηχτήκανε της Κρήτης οι μανάδες, / σκοτώνουν τα παιδιά ντωνε επάνω στσι Μαδάρες. / Εις του Καστρίτη τη μεριά, εις του Φουρνέ τον κάμπο, / εκατό δεκαοχτώ εβάλαν σ’ ένα λάκκο. / Με μπαμπεσιά τούς πιάσανε οι Γερμανοί τη νύχτα / και συχωρέστε τω ολονώ, όσοι κι ανέ χαθήκα». Η ρίμα είναι μία από τις πολλές που ιστόρησαν τα αισθήματα των Κρητικών για την εισβολή, τα αντίποινα, τις πυρπολήσεις, την πείνα, τους εκτοπισμούς στα Νταχάου. Τις δημοσίευσε ο Ερατοσθένης Καψωμένος στο βιβλίο «Το σύγχρονο κρητικό ιστορικό τραγούδι: Η δομή και η ιδεολογία του» (Θεμέλιο, 1979).
Δεν είναι βέβαιο ότι τα δημιουργήματα της λαϊκής μούσας μετρούν στο «δικαστήριο της Ιστορίας». Δεν είναι καν βέβαιο πως δέχονται όλοι οι ιστορικοί ότι διαθέτουν μια μικρή αξία, σαν άμεσες, θερμές μαρτυρίες. Υπάρχουν άλλωστε και ιστορικοί που, για να ικανοποιήσουν το προκάτ σχήμα τους, στρεβλώνουν τις μαρτυρίες ή τις παραβλέπουν κυνικά. Αυτήν τη διαβλητή μέθοδο λατρεύει η σχολή του αναθεωρητισμού.
Δεν έτυχε να ξέρω –και λυπήθηκα μαθαίνοντάς το– ότι «στην περιοχή του Bad Reichendhall της Βαυαρίας, που ήταν το προπύργιο των ορεινών καταδρομέων της Βέρμαχτ κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, από τη δεκαετία του 1960 υπάρχει ένα ναζιστικό μνημείο, η “γέφυρα της Κρήτης”, που συμβολίζει την εισβολή στη μαρτυρική μεγαλόνησο. Κάθε χρόνο, κοντά στις 20 Μαΐου, ημέρα της επετείου της Μάχης της Κρήτης, βετεράνοι σφαγείς της Βέρμαχτ συγκεντρώνονται στο σημείο για να θυμηθούν τα αντίποινα που επέβαλαν στους Κρητικούς» – επειδή αντιστάθηκαν. Το διάβασα σε ρεπορτάζ της Ελένης Μπέλλου (TVXS, 14 Μαΐου).
Στο ίδιο ρεπορτάζ δημοσιεύεται η παρηγορητική διακήρυξη των Γερμανών αντιφασιστών της οργάνωσης RABATZ, οι οποίοι, εναντιούμενοι στην παραγραφή της Ιστορίας, οργανώνουν εκδηλώσεις διαμαρτυρίας στην ίδια βαυαρική περιοχή. Δυο-τρεις παράγραφοι:
«Στις 21 Μαΐου 1941 αρχίζει η Βέρμαχτ την από αέρος απόβαση στην Κρήτη. Την τρίτη κιόλας μέρα, ο διοικητής της 5ης Ορεινής Μεραρχίας Ιούλιος Ρίνγκελ διατάζει αντίποινα ενάντια στον άμαχο πληθυσμό. Η διαταγή ορίζει ότι σε περίπτωση που υπάρξει αντίσταση, θα συλλαμβάνουν ομήρους και για κάθε σκοτωμένο στρατιώτη της Βέρμαχτ θα εκτελούν δέκα Ελληνες και κατόπιν θα καίνε τα χωριά. Ετσι ανοίγει το κεφάλαιο των αναρίθμητων σφαγών που έγιναν στην Κρήτη, για ορισμένες από τις οποίες υπεύθυνοι ήταν οι ορεινοί καταδρομείς από το Bad Reichendhall. [...] Στη στρατιωτική γιορτή στο Bad Reichendhall γίνεται αναφορά στη Μάχη της Κρήτης. Τέτοιου είδους γιορτές σιγοντάρουν τον ιστορικό αναθεωρητισμό και τα εγκλήματα που διέπραξε η Βέρμαχτ σχετικοποιούνται ή αποσιωπώνται. [...] Στις διηγήσεις τους οι Γερμανοί παρουσιάζονται ως θύματα και όχι ως θύτες και υπεύθυνοι για τα φριχτά τους εγκλήματα».
Δεν έτυχε επίσης να γνωρίζω –και λυπήθηκα πολύ μαθαίνοντάς το– ότι αν είσαι πανεπιστημιακός στην Ελλάδα, απολύεσαι έτσι και γράψεις ή πεις κάτι «που δεν αρέσει». Το πληροφορήθηκα διαβάζοντας στην «Κ» της περασμένης Κυριακής τη συνέντευξη του Γερμανού ιστορικού Χάινς Ρίχτερ στη Μαριάννα Κακαουνάκη. Αντιγράφω: «Παρά τις –πλέον– φιλικές τους σχέσεις, ο Χάινς Ρίχτερ υποστηρίζει πως οι θέσεις του Χάγκεν Φλάισερ για το κατοχικό δάνειο δεν είναι αντικειμενικές. “Το πρόβλημα με τον Φλάισερ είναι ότι έχει γίνει Ελληνας και αν πει κάτι λάθος, κάτι που δεν αρέσει, θα τον απολύσουν”. “Από πού;” τον ρωτάω με έκπληξη. “Από το πανεπιστήμιο” έρχεται η απάντηση. Σημειώνεται ότι ο καθηγητής Φλάισερ έχει λάβει την ελληνική υπηκοότητα και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Νιώθω, συζητώντας μαζί του, ότι ο καθηγητής Ρίχτερ διέρχεται μια περίοδο κατά την οποία είναι θυμωμένος και αφορμώντας από αυτό δεν διστάζει να πει “ό,τι του έρχεται στο μυαλό χωρίς να το πολυσκεφτεί”. Ο ίδιος το αρνείται κάθετα: “Οχι! κάθε άλλο!”».
Πάμπολλοι Ελληνες πανεπιστημιακοί γράφουν στη μεταπολίτευση πράγματα που «δεν αρέσουν» στην εκάστοτε κυβέρνηση, ουδείς όμως απολύθηκε. Αλλά δεν είναι αυτός ο μόνος κραυγαλέα αστήριχτος ισχυρισμός του κ. Ρίχτερ. Διατείνεται, στο βιβλίο του και σε συνεντεύξεις, ότι το αντάρτικο των Κρητικών ήταν «βρώμικο» και ότι έως την Επιχείρηση Ερμής οι Γερμανοί πολεμούσαν σεβόμενοι τη συνθήκη της Χάγης:
«Είναι αλήθεια ότι άτακτοι Κρήτες σκότωναν αρχικά μόνο τους τραυματισμένους αλεξιπτωτιστές, επειδή δεν είχαν όπλα. [...] Οι Γερμανοί όμως αντέδρασαν με αντίποινα. Αυτό που έγραψα είναι ότι μέχρι την Επιχείρηση Ερμής ο Β΄ Παγκόσμιος υπήρξε σχετικά “καθαρός” πόλεμος, στον οποίο όλες οι πλευράς σέβονταν το διεθνές δίκαιο του πολέμου» (συνέντευξη στη Λίνα Γιάνναρου, «Καθημερινή», 5.12.2015). Με το «σχετικά» υποθέτω ότι ο κ. Ρίχτερ θέλησε να καλυφθεί, λ.χ., για την εξόντωση δεκάδων χιλιάδων Πολωνών, της ιντελιγκέντσιας (Επιχείρηση Τάννεμπεργκ), το 1939, πολύ πριν από τη Μάχη της Κρήτης.
Υποστηρίζει επίσης ο Γερμανός ιστορικός, που ωστόσο «παραμένει Ελληνας» όπως λέει, πως «οι μαζικές εκτελέσεις αμάχων ήταν λάθος, αλλά οι πράξεις αυτές των Γερμανών καλύπτονταν από τους νόμους» (υπάρχει λοιπόν νόμος που ορίζει αναλογία ένα προς δέκα;). Οσον αφορά το κατοχικό δάνειο, δηλώνει βέβαιος (το είπε άλλωστε και σε διάλεξή του κεκλεισμένων των θυρών στο γερμανικό υπουργείο Οικονομικών) ότι «στον τελικό υπολογισμό η Ελλάδα είναι η χώρα που χρωστάει στη Γερμανία και όχι το αντίστροφο»... Διάτρητα τα επιχειρήματά του, τα κονιορτοποίησαν σε κοινό κείμενό τους, που δημοσιεύτηκε προ μηνός σε γερμανικό περιοδικό και αναδημοσιεύτηκε στην «Εφημερίδα των Συντακτών» (14-15 Μαΐου), τρεις άλλοι Γερμανοί ιστορικοί: Καρλ Χάιντς Ροτ, Κριστόφ Σμινκ-Γκουστάβους και Χάγκεν Φλάισερ. Η κατάληξη του άρθρου: «Το γεγονός ότι ένας ιστορικός τεμαχίζει και χρησιμοποιεί για τους ισχυρισμούς του επιχειρήματα των δωσιλόγων και των συνενόχων των ναζί, σηματοδοτεί μια νέα συμπεριφορά στη σύγχρονη ιστοριογραφία». Αυτή η θλιβερή συμπεριφορά πάντως κρίνεται –πρέπει να κρίνεται– από την επιστήμη και μόνον. Οχι από τα δικαστήρια, όπως αστόχαστα συνέβη με τον κ. Ρίχτερ στο Ρέθυμνο.

Διαβάστε περισσότερα

Σκάνδαλο Σταθάκη: «Κουκουλώνει» τα κακουργήματα των μεγαλοεργολάβων

η πρωτοφανής αυτή ενέργεια του υπουργού Οικονομίας έρχεται 48 ώρες μετά τη δημοσιοποίηση της εισήγησης της Επιτροπής Ανταγωνισμού που καλεί στις 21 Ιουλίου για παροχή εξηγήσεων τους υπευθύνους των ομίλων ΕΛΛΑΚΤΩΡ, J&P ΑΒΑΞ, ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ, ΑΕΓΕΚ, ΤΕΧΝΙΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΚΗ και ΙΝΤΡΑΚΑΤ επειδή συμμετείχαν, με διαφορετικό χρόνο έναρξης έκαστη, σε καρτελική σύμπραξη για τη χειραγώγηση διαγωνισμών δημόσιων έργων, από το 1989 έως το 2016.
Με διάταξη που περιλαμβάνεται στο πολυνομοσχέδιο για τα προαπαιτούμενα (κατατέθηκε χθες για ψήφιση στη Βουλή) ο υπουργός Οικονομίας, Γιώργος Σταθάκης, απαλλάσσει από κάθε ποινική ευθύνη τους υπεύθυνους των κατασκευαστικών εταιρειών που «λήστεψαν» για ολόκληρα χρόνια το Δημόσιο…
Συγκεκριμένα, τροποποιεί ως εξής την παρ.3 του άρθρου 44 του ν. 3959/2011 που αφορά την απαγόρευση της δημιουργίας καρτέλ:
Άρθρο 106
Ποινικές διατάξεις
Η παρ. 3 του άρθρου 44 του ν. 3959/2011 αντικαθίσταται ως εξής:
«3. Σε περίπτωση ολοσχερούς εξόφλησης των προστίμων που έχουν επιβληθεί κατά τις διατάξεις των άρθρων 25 και 25α, εξαλείφεται το αξιόποινο των εγκλημάτων του παρόντος νόμου και των συρρεόντων εγκλημάτων που στρέφονται κατά της ιδιοκτησίας και των περιουσιακών δικαιωμάτων και τελούνται χωρίς χρήση βίας ή απειλής και επέρχεται πλήρης απαλλαγή από άλλου είδους διοικητικές κυρώσεις. Με την παροχή διευκόλυνσης τμηματικής καταβολής του προστίμου, αναστέλλεται η ποινική δίωξη για όσο χρόνο διαρκεί η ρύθμιση και ο οφειλέτης είναι συνεπής με τους όρους της. Κατά το χρονικό διάστημα της αναστολής, αναστέλλεται η παραγραφή των εγκλημάτων χωρίς να ισχύουν οι χρονικοί περιορισμοί του εδαφίου α΄ της παραγράφου 3 του άρθρου 113 του Ποινικού Κώδικα».
Με άλλα λόγια ο Σταθάκης απαλλάσσει από κάθε ποινική ευθύνη εκείνους τους μεγαλοεργολάβους που με συμφωνίες μεταξύ τους νόθευσαν τον ανταγωνισμό στα δημόσια έργα «ληστεύοντας» εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ από τους φορολογούμενους πολίτες, από τη στιγμή που θα καταβάλουν τα πρόστιμα που θα τους επιβάλει η Επιτροπή Ανταγωνισμού!
Σημειώνεται ότι η πρωτοφανής αυτή ενέργεια του υπουργού Οικονομίας έρχεται 48 ώρες μετά τη δημοσιοποίηση της εισήγησης της Επιτροπής Ανταγωνισμού που καλεί στις 21 Ιουλίου για παροχή εξηγήσεων τους υπευθύνους των ομίλων ΕΛΛΑΚΤΩΡ, J&P ΑΒΑΞ, ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ, ΑΕΓΕΚ, ΤΕΧΝΙΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΚΗ και ΙΝΤΡΑΚΑΤ επειδή συμμετείχαν, με διαφορετικό χρόνο έναρξης έκαστη, σε καρτελική σύμπραξη για τη χειραγώγηση διαγωνισμών δημόσιων έργων, από το 1989 έως το 2016.
Ανάμεσα σ’ αυτά περιλαμβάνονται η κατασκευή μεγάλων οδικών αξόνων καθώς μεγάλα έργα στο ΜΕΤΡΟ, Προαστιακό και τον ΟΣΕ, που δημοπρατήθηκαν με το σύστημα της παραχώρησης και έργα μέσω συμπράξεων δημοσίου και ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ).
Ειδικότερα, όπως προέκυψε από την πολύχρονη έρευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις προέβαιναν σε συνεννοήσεις αναφορικά με:
α) τον προσδιορισμό, εκ των προτέρων, του αναδόχου ανά διαγωνισμό,
β) τον καθορισμό του ύψους των προσφερόμενων εκπτώσεων,
γ) την μη υποβολή οικονομικών προσφορών σε διαγωνισμούς, έναντι οικονομικών ανταλλαγμάτων,
δ) την από κοινού εκτέλεση των έργων, παρά τη συμμετοχή τους σε φαινομενικά ανταγωνιστικά σχήματα, μέσω επαφών σε χρόνο πριν από την υποβολή οικονομικών προσφορών, ή/και
ε) την παραίτηση από τη διεκδίκηση διαγωνισμών με αντάλλαγμα την από κοινού συμμετοχή στην εκτέλεση των έργων.
Η εν λόγω καρτελική σύμπραξη υλοποιήθηκε κυρίως μέσω τακτικών συναντήσεων εκπροσώπων των εμπλεκομένων ανταγωνιστών ή και με τη σύναψη διασφαλιστικών/ αποζημιωτικών συμφωνητικών.
Με βάση την ίδια εισήγηση είχαν συμμετοχή στις συνεννοήσεις, κατά περιόδους ή ως προς συγκεκριμένους διαγωνισμούς, και εταιρίες των ομίλων FCC, VINCI, HOCHTIEF και SIEMENS, καθώς και οι εταιρίες ΒΙΟΤΕΡ, ΕΚΤΕΡ, ΘΕΜΕΛΗ, ΘΕΜΕΛΙΟΔΟΜΗ, ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ Δ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ, ALSTOM TRANSPORT, IACOVOU BROTHERS, ARCHIRODON CONSTRUCTION, SALINI, SELI, ΔΟΜΙΚΗ ΚΡΗΤΗΣ, ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ, ΕΡΕΤΒΟ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΕΧΝΙΚΗ, NEMESIS, VAN OORD, TADEI, IMPRESA, RIZZANI και MAIRE TECNIMONT.
Σημειώνεται ότι η υπεύθυνοι της Τεχνικής Ολυμπιακής του Στέγγου είχε ζητήσει να ενταχθεί στο πρόγραμμα επιεικείας της Επιτροπής Ανταγωνισμού προσκομίζοντας αδειάσιστα στοιχεία για τη λειτουργία του καρτέλ που είχαν στήσει οι κατασκαυαστικές εταιρείες.
Αντί λοιπόν μετά τα ευρήματα της Επιτροπής ο Γ. Σταθάκης να στείλει τους εμπλεκόμενους στον εισαγγελέα, όπως ορίζει το άρθρο 43 του ν.3959, προκειμένου να λογοδοτήσουν για τα εγκλήματα που διέπραξαν σε βάρος του ελληνικού λαού, με μία νομοθετική ρύθμιση ολίγων σειρών επιχειρεί να τους απαλλάξει από κάθε ποινική τιμωρία…
ΑΝΑΡΤΗΘΗΚΕ 19-5-2016 από directNEWS.gr

Διαβάστε περισσότερα

Ξεπουλημένοι

«(…) Ξεπουλημένα γουρούνια!

    Δεν ανήκουν άραγε σ’ αυτό το χοιροστάσιο όλοι εκείνοι που για κάποια χρήματα ή για λίγη

δόξα, για ένα πορτοφόλι, μια εσάρπα, μια κορδέλα, μετατρέπουν τις πεποιθήσεις τους σε άχυρα κάτω από τα πόδια των μεγάλων;

    Εκείνοι, οι ακόμα πιο αξιολύπητοι, που για να απολαμβάνουν το προνόμιο της αργομισθίας ή για να φανούν κάπως πιο λαμπεροί, μετατρέπονται σε αυλικούς, βαλέδες και παράσιτα στις παρακάμαρες των υπουργών ή στις τραπεζαρίες των πλουσίων;

    Κι αυτός ο δημοσιογράφος που πουλάει την πένα του σε όποιον πληρώνει καλύτερα, αυτός ο χρονογράφος που γλείφει τις μπότες για να αφηγείται τάχα πώς τις γυαλίζουν, ο νταβατζής, ο ξερόλας γραφιάς, όλοι αυτοί οι τύποι, ξεπουλημένα γουρούνια.

    Ξεπουλημένο γουρούνι

εκείνος ο γελωτοποιός που διατηρεί το κύρος του και κερδίζει το ψωμί του κάνοντας τον παλιάτσο μπροστά στο πλήθος,

    ξεπουλημένο γουρούνι, εκείνος ο κλαψιάρης ποιητής που ζητιανεύει τι θα φάει - όχι τι θα πιει - στις επιτροπές και τα υπουργεία!

    Ξεπουλημένα γουρούνια,

    όλα εκείνα τα ανθρωπάκια που κάποτε παρίσταναν τους ενθουσιώδεις ή τους σκληρούς και τους άκαμπτους, που επιδείκνυαν την υποτιθέμενη ανεξαρτησία και εκκεντρικότητά τους, ενώ κάποιο ωραίο πρωί, εντελώς κενοί, τελειωμένοι, έδεσαν ένα κόκκινο μεταξωτό φουλάρι στο λαιμό, στόλισαν τη μουσούδα τους με ένα τετράγωνο σκούφο όπως τα αδέλφια τους τα γουρούνια των πανηγυριών και στριφογυρίζοντας και γρυλίζοντας προχώρησαν αυτόβουλα προς τη σκάφη της μετριότητας.  

    Ξεπουλημένο γουρούνι

όποιος ζει από τις κολακείες στην εξουσία ή τη συγκατάβαση στην αντιπολίτευση, κάνει τα θελήματα της μιας ή της άλλης και ζητάει σαν αντάλλαγμα για τα θελήματά του μια μικρή υποψηφιότητα σε κάποια κωμόπολη (…).

    Θεωρούν τους εαυτούς τους προστατευόμενους κάποιου υπουργού, ή εθελοντές μιας κάποιας πολύ σπουδαίας υπόθεσης! Δεν είναι όμως εθελοντές, αλλά ξεπουλημένα γουρούνια!

    Δεν διατρέχουν κανέναν άλλον κίνδυνο πέραν του να σκεπαστούν είτε από μία βροχή φτυσιμάτων, είτε από την ανουσιότητα των λιβανισμάτων!» (http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54581873/f1.textePage)  

***

    Το απόσπασμα που προηγήθηκε γράφτηκε στις 30 του Νοέμβρη 1876, από τον κομμουνάρο Ζυλ Βαλές.
    Ο Ζυλ Βαλές, ο φλογερός επαναστάτης, συγγραφέας και δημοσιογράφος, που συμμετείχε στην εξέγερση της Κομμούνας ως μέλος της Επιτροπής Παιδείας κι εξέδιδε την εφημερίδα «Ο Δρόμος», πέντε χρόνια μετά την κατάπνιξη της Παρισινής Κομμούνας, αφιέρωσε αυτά τα λόγια στους ξεπουλημένους του καιρού του.
    Τα αφιέρωσε σε κείνα τα ανθρωπάκια, που μόλις οι ίδιοι βολεύτηκαν φρόντισαν να προδώσουν το λαό που υποτίθεται ότι θα υπηρετούσαν.
    Που με διαβατήριο την οβιδιακή μεταμόρφωσή τους και με σημαία την «πορτοφόλα» τους, περάσανε σαν τα ποντίκια στο απέναντι στρατόπεδο, εξασφαλίζοντας την πάρτη τους.   
   Οι στίχοι του Βαλές είναι μια ακτινογραφία των ασπαλάκων και των ξεπουλημένων της εποχής του. Και όλων των εποχών.

email: mpog@enikos.gr

Διαβάστε περισσότερα

Από «άτακτο παιδί», προνομιακός συνομιλητής των «θεσμών»

ΔΑΝΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ 

Με την ψήφιση του νομοσχεδίου, για το ταμείο ξεπουλήματος της δημόσιας περιουσίας, τον «κόφτη» των μισθών και των συντάξεων και τα «κόκκινα δάνεια», και με την διαφαινόμενη συμφωνία στο Eurogroup της 24ης Μαϊου για την «αξιολόγηση» και την εκταμίευση της επόμενης δανειακής δόσης, κλείνει ένας ακόμη κύκλος της «μνημονιακής περιόδου», η οποία όμως αναμένεται να διαρκέσει πολλά χρόνια ακόμη, με τη μια, ή την άλλη μορφή.

Το κύριο χαρακτηριστικό αυτού, του τωρινού κύκλου, με την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ- ΑΝΕΛ στο τιμόνι, ήταν η προσπάθεια να σαρωθούν από το τραπέζι και τα τελευταία ψίχουλα που είχαν απομείνει στο εισόδημα και τα δικαιώματα των μισθωτών και των μικρομεσαίων στρωμάτων, σε συνδυασμό με τη δημιουργία των προϋποθέσεων για τη συνέχιση αυτής της πολιτικής στο διηνεκές, με την απόλυτη προστασία των δικαιωμάτων των δανειστών και την αντίστοιχη παροχή εγγυήσεων από την πλευρά του ελληνικού κράτους.

Η «βρώμικη δουλιά»

Ουσιαστικά, ο κύκλος για τον οποίο συζητούμε άνοιξε με το δημοψήφισμα της 9ης Ιουλίου 2015 και τις εκλογές της 20ης Σεπτεμβρίου 2015.

Στον κύκλο αυτό η ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ σε συμφωνία με τους δανειστές και τις ευλογίες της οικονομικής ολιγαρχίας αναλαμβάνει να κάνει την «βρώμικη δουλειά», δηλαδή την ολοκλήρωση του «μνημονιακού σχεδίου». Το έπαθλο θα είναι, στο τέλος αυτής της περιόδου, να έχει γίνει ο ΣΥΡΙΖΑ ο ένας εκ των δύο πόλων, του διπολικού συστήματος που παραλαμβάνει τη σκυτάλη από το εξουθενωμένο σύστημα του δικομματισμού. Φυσικά, ο άλλος πόλος θα είναι η Νέα Δημοκρατία, μιας και το ΠΑΣΟΚ «εξαερώθηκε».

Οι εξελίξεις από το Καλοκαίρι του 2015 μέχρι σήμερα, αλλά και οι δηλώσεις των κορυφαίων αξιωματούχων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,  αποδεικνύουν τη σταθερή και σταδιακή μετεξέλιξη του ΣΥΡΙΖΑ,  από το «άτακτο» και το «απροσάρμοστο» παιδί της ευρωπαϊκής οικογένειας, σε προνομιακό συνομιλητή των «θεσμών».

Σας θυμίζουμε μόνο τη δήλωση της Άγκελα Μέρκελ όταν ρωτήθηκε λίγες μέρες μετά την παραίτηση της κυβέρνησης και προκήρυξη των εκλογών του Σεπτεμβρίου, για η παραίτηση του Έλληνα πρωθυπουργού ήταν πρόβλημα: « «Η παραίτηση Τσίπρα είναι μέρος της λύσης, όχι μέρος της κρίσης»!

Στο… «όλοι το ίδιο είναι»

Η υπογραφή του 3ου μνημονίου, η ευλαβική τήρηση όλων των δεσμεύσεων και υποχρεώσεων, η προσαρμοστικότητα στις εκάστοτε απαιτήσεις των δανειστών, η ετοιμότητα ανταπόκρισης στις διαρκείς πιέσεις, δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία για την πολιτική μετάλλαξη, αυτό που λέμε «κωλοτούμπα», του ΣΥΡΙΖΑ. Με μια ειδοποιό διαφορά σε σχέση με τις προηγούμενες μνημονιακές κυβερνήσεις. Την επίκληση της αριστερής του καταγωγής. Ή τουλάχιστον, της αριστερής, όπως ο ίδιος την προσδιόριζε.

Είχε και έχει πολύ μεγάλη σημασία, για όποιον ενδιαφέρεται για την πιο πιστή εφαρμογή της «μνημονιακής» πολιτικής, αυτή να γίνεται από μια «αριστερή» κυβέρνηση.

Πρώτον γιατί μια τέτοια κυβέρνηση μπορεί να το κάνει με τις μικρότερες αντιδράσεις και δεύτερον γιατί μια τέτοια κυβέρνηση σέρνει με τον πιο ατιμωτικό τρόπο την Αριστερά στο βούρκο που ονομάζεται «όλοι το ίδιο είναι».

Όμως, όλοι γνωρίζουν, πολύ περισσότερο η ίδια η κυβέρνηση,  ότι απέχουμε πολύ ακόμα από το απάνεμο λιμάνι, όπως η ίδια το περιγράφει. Αυτό που έχει κερδίσει, αν επαληθευθούν οι προβλέψεις για αίσια έκβαση του Eurogroup, είναι χρόνος και τίποτα άλλο.

Πρόθυμοι «έφεδροι», ή εκλογές; 

Ακολουθεί η εφαρμογή του τρίτου και του τέταρτου μνημονίου (των αυτόματων περικοπών), εκεί όπου θα κριθεί η ίδια, αλλά και το σύνολο των καθεστωτικών δυνάμεων. Στην εφαρμογή αυτή δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι θα τα καταφέρει χωρίς διεύρυνση της κοινοβουλευτική της πλειοψηφίας.

Έτσι μένει πάντα ανοιχτό το ενδεχόμενο της «οικουμενικής», ή των εκλογών.

Σε συνάρτηση με το ερώτημα: «πως θα στηριχθεί μια τέτοια πολιτική που φέρνει σε μετωπική αντιπαράθεση τη συντριπτική πλειοψηφία της κοινωνίας;», κινούνται και οι πολιτικές εξελίξεις, ενώ συντελούνται και ανακατατάξεις στο πολιτικό σκηνικό.

Η ρευστότητα και η μεταβατικότητα αυτού του σταδίου εντείνουν τις διεργασίες που άλλοτε εμφανίζονται με τη μορφή διασπάσεων και άλλοτε με την δημιουργία νέων πολιτικών σχηματισμών, σε όλο το πλάτος της πολιτικής σκηνής.

Οι κινήσεις αυτές φαίνεται ότι επηρεάζονται και από τις συζητήσεις που έχουν ανοίξει για το νέο εκλογικό νόμο και τις φήμες που κυκλοφορούν, είτε για τη μεγαλύτερη αναλογικότητα του, είτε για τη μείωση των εδρών, είτε για τη μείωση του ορίου ηλικίας του εκλέγειν, είτε για την πριμοδότηση συνασπισμού κομμάτων…

Μια εξίσωση που «δεν βγαίνει» 

Παρά τις περί του αντιθέτου διαβεβαιώσεις της κυβέρνησης, το ενδεχόμενο ενός Grexit είναι πάντα ανοιχτό. Αναφερόμαστε στην έξοδο της Ελλάδας από την Ευρωζώνη, όπως την προέβλεψε και την περιέγραψε ο αρχιτέκτονας του σχεδίου, Γερμανός υπουργός Οικονομικών, Βόλφκανγκ Σόιμπλε. Μια εθελούσια έξοδο με ένα πριμ από τους εταίρους, υπό τη μορφή ενός πακέτου ανθρωπιστικής βοήθειας.

Στην περίπτωση αυτή, η Ελλάδα θα πρέπει να σταθεί στα πόδια της στο περιβάλλον της καταστροφής που προκλήθηκε τα τελευταία επτά χρόνια, φορτωμένη με όλα τα βάρη και τις υποχρεώσεις των τεσσάρων μνημονίων.

Ωστόσο, μια «έξωση» της Ελλάδας φαίνεται τώρα πιο εύκολο να αντιμετωπισθεί από τους εταίρους, σε σχέση με το 2010, ή το 2012, όταν εκτιμούσαν ότι εξαιτίας της κρίσης των PIGS, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να συμπαρασύρει όλο το οικοδόμημα.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος λόγος που καθιστά πιθανόν το ενδεχόμενο του Grexit. Είναι η μαθηματική αποτύπωση του προγράμματος που αποδεικνύει ότι η εξίσωση «δεν βγαίνει».

Πριν από πέντε μέρες το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, σε έκθεση του για το ελληνικό χρέος, προέβλεπε ότι αν το θέμα αντιμετωπιστεί όπως προτείνουν οι ευρωπαϊκοί «θεσμοί» (μικρή παράταση του χρόνου αποπληρωμής των δανείων και μια μικρή μείωση των επιτοκίων) τότε το ποσοστό του χρέους ως προς το ΑΕΠ θα διαμορφωθεί σε 159,1% το 2030, σε 196,9% το 2045 και στο 293,8% το 2060!

Το περίεργο είναι ότι ενώ όλοι συμφωνούν ότι το πρόγραμμα «δεν βγαίνει», κανείς δεν θέλει να μιλήσει για την επόμενη ημέρα…

Όμως, η θηλιά του Grexit χαλαρώνει για λίγο, γιατί οι εταίροι αυτή τη στιγμή αντιμετωπίζουν μια άλλη πιθανή έξοδο, την έξοδο της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αν αυτό αποφασίσουν οι Βρετανοί στο δημοψήφισμα της 23ης Ιουνίου. Το αποτέλεσμα του βρετανικού δημοψηφίσματος μοιραία θα επηρεάσει τα χρονοδιαγράμματα και τους σχεδιασμούς για την ελληνική περίπτωση.

Ευρωπαϊκή Ένωση: Επί ξυρού ακμής 

Ούτως, ή άλλως, οι εξελίξεις και το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να εξετασθούν σε ένα πεδίο πολλαπλών αντιθέσεων. Και μόνο να τις αριθμήσει κανείς, απαιτείται τεράστιος χώρος ενώ πρέπει να πάρουμε υπόψη ότι οι αντιθέσεις αυτές πολλαπλασιάζονται μέρα με τη μέρα κάνοντας το «σταυρόλεξο» του μέλλοντος της Ε.Ε ακόμα δυσκολότερο. Για την κατανόηση του μεγέθους των προβλημάτων του άμεσου μέλλοντος σημειώνουμε την έλευση της περιβόητης διατλαντικής συμφωνίας TTIP, μεταξύ Ε.Ε και ΗΠΑ για τις επενδύσεις και το εμπόριο, με την οποία, ούτε λίγο, ούτε πολύ, οι πολυεθνικές εταιρείες αποκτούν ισχυρότερη νομική υπόσταση από τα κράτη!

Από την παραπάνω ανάλυση λείπει ένας παράγων, ο λαϊκός, ο οποίος μπορεί να αποβεί καταλυτικός, καθοριστικός. Τα περιθώρια έχουν εξαντληθεί και τους επόμενους μήνες, μήνες εφαρμογής των πιο σκληρών μέτρων θα αποδειχθεί αν αυτός ο λαϊκός παράγων μπορεί να αλλάξει τα δεδομένα, να βάλει τη σφραγίδα του στις εξελίξεις που θα αρχίζουν από τον αγώνα για την ίδια την επιβίωση του, ως την ανατροπή της μνημονιακής πολιτικής, τη διαγραφή του χρέους, την έξοδο από την Ευρωπαϊκή Ενωση, την εφαρμογή ενός οικονομικού προγράμματος ανάπτυξης, με γνώμονα την εξυπηρέτηση των λαϊκών συμφερόντων.

Διαβάστε περισσότερα

Τι προειδοποιεί ο Πλάτων για την οικονομική κρίση που βιώνουμε

Σπύρος Στάλιας*

H κατάλυση των κρατών στην Ευρωπαϊκή Ένωση γίνεται «από απληστία για αυτό που προβάλλεται ως κυρίαρχο αγαθό, από την ανάγκη δηλαδή, να γίνει κανείς όσο το δυνατόν πιο πλούσιος» (Πλάτωνος Πολιτεία 555b).
Με άλλα λόγια, η Ευρωπαϊκή Ενοποίηση στηρίζεται όχι στον Δυτικό Ανθρωπισμό, που έχει την παραγωγή του πλούτου ως όργανο της, αλλά στην αυταξία του πλούτου, που η ιστορία έχει αποδείξει, ότι η φιλοδοξία και η αρπακτικότητα, πάνω στην οποία στηρίζεται η παραγωγή του πλούτου, στο τέλος φέρνει αίμα. Ιστορικός αναντίρρητος νόμος.
Λέει ο Θείος Πλάτων επίσης, στην 556a, ότι «οι κερδοσκόποι, κάνοντας πως δεν βλέπουν καν, και ρίχνοντας κάθε φορά το δηλητήριο του χρήματος σε όποιον πέσει στα νύχια τους, τον πληγώνουν, του παίρνουν τόκους πολλαπλάσιους, που τους γεννά το κεφάλαιο… και μετά φτιάχνουν κηφήνες και φτωχούς στην πόλη».
Με άλλα λόγια γίνεται τέτοια αναδιανομή του πλούτου εις βάρος του Λαού που στο τέλος, ένα προδοτικό οικονομικό-πολιτικό κατεστημένο, κυβερνά ένα ανήμπορο και φοβισμένο Λαό.
Αλλά λέει και ένα τρίτο ωραίο και τρομακτικό στη 555e, «οι άνθρωποι οπλισμένοι πια με πολύ φαρμάκι μέσα τους, άλλοι πνιγμένοι στα χρέη, άλλοι έχοντας χάσει τα πολιτικά τους δικαιώματα (είναι στην ξεφτύλα της ανημποριάς) και άλλοι έχοντας πάθει και τα δυο αυτά, με το μίσος να βράζει μέσα τους, σχεδιάζουν άσχημα πράγματα για εκείνους που τους πήραν την περιουσία, ..με την λαχτάρα του ξεσηκωμού στην ψυχή».
Δηλαδή οι εξουσιαστές ας μην εφησυχάζουν, το αίμα έρχεται. Αυτό ας το βάλει καλά στο νου το κατεστημένο και η «πρώτη φορά αριστερά», το που πάνε τα πράγματα.
Και καταλήγει με την αιώνια αλήθεια, που συνεχώς την ξεχνάμε, Πολιτεία 556b, ότι «αν επιβαλλόταν δια νόμου οι ιδιωτικές συναλλαγές να γίνονται ως επί το πλείστον επί ιδίω κινδύνω του δανειστή (της Τράπεζας), η οικονομική ζωή στην πόλη θα ήταν λιγότερο ξεδιάντροπη και αθλιότητες σαν αυτές που τώρα δα περιγράψαμε θα εμφανίζονταν σ’ αυτήν σπανιότερα».
Με άλλα λόγια, το χρήμα πρέπει να είναι υπό κοινωνικό έλεγχο. Αυτή είναι η πρωταρχική επιλογή σωτηρίας της Χώρας.

*Οικονομολόγος ΜΑ, Ph.D, πρ. Διευθύνων Σύμβουλος ΟΛΠ

Διαβάστε περισσότερα

Μαύρο Παρακράτος και Χρυσή Αυγή

Από τον Γιώργο Μουργή
Στις 22 Μαΐου 1963 ο Γρηγόρης Λαμπράκης μίλησε για την ειρήνη στη Θεσσαλονίκη σε εκδήλωση που διοργάνωσε η «Επιτροπή για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη».
Πριν ακόμα η εκδήλωση ξεκινήσει, πλήθος παρακρατικών και αστυνομικών με πολιτικά είχαν καταλάβει τα γειτονικά πεζοδρόμια, κραυγάζοντας συνθήματα και προπηλακίζοντας όσους προσέρχονταν στην αίθουσα για να λάβουν μέρος σε αυτήν.
Μετά το τέλος της εκδήλωσης δέχθηκε δολοφονική επίθεση σε κεντρικό δρόμο της πόλης από τρίκυκλο, στο οποίο επέβαιναν οι ακροδεξιοί Σπύρος Γκοτζαμάνης και Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης, δεχόμενος ισχυρό χτύπημα στο κεφάλι από μεταλλικό αντικείμενο.
Κανείς αστυνομικός δεν κινήθηκε για να εμποδίσει το τρίκυκλο πριν το χτύπημα, να συλλάβει τον οδηγό του μετά, ή ακόμα και να βοηθήσει τον αιμόφυρτο Λαμπράκη.

Oι δράστες της επίθεσης θα διέφευγαν ανενόχλητοι, αν ένας παριστάμενος Θεσσαλονικιός, ο Μανώλης Χατζηαποστόλου (με το παρατσούκλι «Τίγρης»), δεν πηδούσε αστραπιαία στην καρότσα του τρίκυκλου. Μέτα από συμπλοκή και πάλη με τους δύο, οι δράστες συνελήφθησαν τυχαία από έναν διερχόμενο τροχονόμο που δεν γνώριζε τι είχε προηγηθεί.

Την ίδια ώρα ο Λαμπράκης μεταφερόταν σε κωματώδη κατάσταση στο νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, όπου άφησε την τελευταία του πνοή στις 27 Μαΐου 1963, σε ηλικία 51 ετών.
Ο θάνατός του προκάλεσε λαϊκή οργή στην ελληνική κοινωνία, οξύτατη πολιτική κρίση, αλλά και διεθνή κατακραυγή.
Την ημέρα της κηδείας του πλήθος 500.000 ανθρώπων συγκεντρώθηκε στο Α΄ Νεκροταφείο για το ύστατο χαίρε. Γρήγορα η συγκέντρωση μετατράπηκε σε διαδήλωση καταδίκης της δεξιάς κυβέρνησης του Κωνσταντίνου Καραμανλή, του παλατιού και του παρακράτους.
Προφανώς σήμερα, ημέρα μνήμης της δολοφονικής επίθεσης, «ο Γρηγόρης της Ειρήνης» θα τιμηθεί όπως αξίζει σε άλλον έναν λαϊκό ήρωα του τόπου.
Εγκληματίες απόγονοι εγκληματιών προγόνων
Υπάρχουν, όμως, δύο λόγοι στη σύγχρονη εποχή που οφείλουμε να αναδείξουμε την επικαιρότητα των αγώνων, των οραμάτων και του έργου του.
Από τη μια η προσφυγιά αθώων ανθρώπων, θυμάτων πολέμου που ξεκληρισμένοι στοιβάζονται στις τουρκικές φύλακες ή στα δικά μας κέντρα κράτησης. Μια κατάσταση απότοκο των συρράξεων που στήνουν οι δυνάστες του ιμπεριαλισμού, εξυπηρετώντας το παγκοσμιοποιημένο κεφάλαιο στην παγίωση των κερδών του. Και από την άλλη η πολιτική μορφή και διάσταση που πανευρωπαϊκά παίρνει η νεοφασιστική ακροδεξιά μέσα στα κοινοβούλια.
Το πρώτο θέλει εξειδικευμένη ανάλυση που δεν χωρά σε τρεις αράδες, ωστόσο καλό είναι να μην το ξεχνάμε, ως συνέχιση του αγώνα του διεθνιστικού κινήματος για παγκόσμια ειρήνη που έδωσε ο Λαμπράκης με τίμημα την ίδια του τη ζωή.
Σε ό,τι αφορά το δεύτερο, όμως, τα πράγματα φαίνεται να ζορίζουν για την ίδια τη δημοκρατία στη χώρα μας. Όχι μόνο γιατί το νεοναζιστικό μόρφωμα του χρυσαυγιτισμού, παραλογισμένο αντιδημοκρατικά, εκφράζεται από τα βουλευτικά έδρανα, μιας και η χαρακτηριστική ολιγωρία της δικαιοσύνης στη δίκη του Π. Φύσσα τούς έδωσε το δικαίωμα να κυκλοφορούν ελεύθεροι, αλλά κυρίως γιατί η προϊούσα παρουσία του εδράζεται στους ψηφοφόρους που εξακολουθούν να το στηρίζουν.
Αυτή ακριβώς η παρουσία νομιμοποίησε την εμφάνιση των νεοφασιστικών ταγμάτων εφόδου των μελών του, που με χαρακτηριστική ευκολία παρεισέφρησαν σε ακροδεξιούς θύλακες των «Σωμάτων Ασφαλείας» και κρατικής καταστολής. Ένα ιδιότυπο συνεργατικό υβρίδιο που μετατράπηκε σε νέο παρακράτος.
Συνεργαζόμενοι για να διαλύουν συγκεντρώσεις, πολιτικές διαμαρτυρίες, ικανοί να στήσουν κάθε εγκληματική προβοκάτσια σε βάρος του λαϊκού κινήματος.
Αυτό ίσως φαντάζει σαν το λιγότερο κακό για κάποιους, όμως δυστυχώς αποτελεί τη μήτρα όχι μόνο στο πλαίσιο της δημοκρατικής αποσταθεροποίησης τη δεδομένη στιγμή που θα το επιλέξουν, αλλά κυρίως με τον τρόπο που θα το επιλέξουν. Ακόμα κι αν ο Κασιδιάρης, ο Μιχαλολιάκος, ο Λαγός και οι άλλοι μετατρέπουν σε σόου κάθε εμφάνισή τους, μην ξεχνάμε ότι πρόσφατα βρέθηκαν πίσω από τις γραμμές των ΜΑΤ στον Πειραιά στην επανεμφάνιση των ταγμάτων εφόδου ενάντια στους αλληλέγγυους των προσφύγων.
Κυρίως, όμως, μην ξεχνάμε την εν ψυχρώ δολοφονία του Παύλου Φύσσα. Το τάγμα εφόδου χρησιμοποίησε την ίδια παρακρατική μέθοδο. Ο νεογκοτζαμάνης Ρουπακιάς με τον συνοδό του και την υπόλοιπη παρακρατική παρέα τους χτύπησε με πρόθεση να δολοφονήσει. Ακριβώς όπως έπεσε ο Λαμπράκης από το λοστάρι του Γκοτζαμάνη. Με την αστυνομία δίπλα σε ρόλο ανήξερου παρακολουθητή, χωρίς πρόθεση να επέμβει. Η μετέπειτα σύλληψη του χρυσαυγίτη φονιά Ρουπακιά δεν στάθηκε ικανή να σώσει τη ζωή του Παύλου.
Μπορεί να μας χωρίζουν 53 χρόνια από το άγριο δολοφονικό χτύπημα του ήρωα που μεγάλωσε τη γενιά των Λαμπράκηδων, αλλά όπως φαίνεται το φίδι του παρακράτους εκκολάφθηκε στη ζεστασιά του χρυσαυγίτικου νεοναζισμού και των νοσταλγών του.
Ο φασισμός δεν χειραγωγείται – μόνο εξοντώνεται!
Οι αγώνες του Λαμπράκη μπορεί να μη συναντήθηκαν ποτέ με το όνειρο του Παύλου, αλλά το χέρι που διέκοψε αυτή την πορεία στο συναπάντημα των κοινών αντιφασιστικών, αντιπολεμικών οραμάτων τους οφείλουμε να το συνθλίψουμε.
Το ίδιο πράγμα πρέπει να αντιληφθεί και το πολιτικό προσωπικό της χώρας. Να κατανοήσουν ότι η μνημονιακή λαίλαπα, η πολιτική ανοχή στο φασιστικό μόρφωμα και τα μέλη του, το δικαστικό χάιδεμά του, οδηγούν μοιραία όχι απλώς στο να σηκώσει κεφάλι το φίδι, αλλά να μεταλλαχτεί σε λερναία ύδρα.
Αν κάποιους εξυπηρετεί η παρουσία των φασιστών στο πολιτικό σκηνικό ώστε να λειτουργούν σαν κόφτες εκλογικών ποσοστών, τότε οδηγούμαστε στην απόλυτη παραφροσύνη, με ανεξέλεγκτες συνέπειες μιας κοινωνικής σύγκρουσης όπου από τη μια θα στήνονται Γκοτζαμάνηδες και Ρουπακιάδες, και από την άλλη Λαμπράκηδες και Φύσσες.
«Ο Λαμπράκης Ζει» ήταν το σύνθημα που τον συνόδευε στο λαϊκό προσκύνημα της κηδείας του, το ίδιο και «Ο Παύλος Ζει» ανάμεσά μας, διατηρώντας στο ακέραιο τη συλλογική ιστορική μνήμη των θυμάτων. Ας προσθέσουμε μόνο το «ΤΣΑΚΙΣΤΕ ΤΟΥΣ ΝΑΖΙ» ως τον ύστατο φόρο τιμής.

Διαβάστε περισσότερα