Poutanique τεχνη, εσυ τα φταις ολα!

Να είναι τέχνη; Επάγγελμα ή μήπως ματαιοδοξία;

Ο μουσικός του πεζοδρόμου!!

Ξαφνικά την καλοκαιρινή ηρεμία στο μικρό μας Μεσολόγγι σκέπασε μια γλυκιά μελωδία που έρχονταν από το βάθος του πεζοδρόμου. Όσο πλησίαζε.....

Να πως γινεται το Μεσολογγι προορισμος!

αι θα αξιοποιηθεί. Ακούγονται διάφορες ιδέες και έχουν συσταθεί αρκετές ομάδες πολιτών που προτείνουν υλοποιήσιμες και μη ιδέες προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος και έμμεσα να επωφεληθούμε όλοι.....

Ποσα κτηρια ρημαζουν στο Μεσολογγι;

Ένα από τα θέματα του δημοτικού συμβούλιου στις 27/ 11 είναι η «Εκμίσθωση χώρου για κάλυψη στεγαστικών αναγκών του Δήμου». Οι πρώτες σκέψεις που μου έρχονται στο μυαλό είναι πως μετά από τόσα χρόνια και πώς μετά από τόσο κονδύλια έχουμε φτάσει ....

Μεσολόγγι - αδέσποτα ώρα μηδέν.

Αδέσποτα, ένα ευαίσθητο θέμα για όσους είναι πραγματικά φιλόζωοι* και με τις δυο έννοιες της λέξης. Ας αρχίσουμε να μιλάμε για τις αβοήθητες ψυχές που ξαφνικά βρεθήκαν απροστάτευτες στον δρόμο όχι από το τέλος δηλαδή από τα αποτελέσματα που βλέπουμε...

Facebook, φωτογραφιες με σουφρωμενα χειλη...

Κάλος ή κακός αγαπητοί φίλοι διανύουμε μια εποχή που θέλει τους περισσότερους άμεσα εξαρτημένους από τις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωση τύπου face book. Έρχεται λοιπόν το Ινστιτούτου Ψυχικής και Σεξουαλικής Υγείας

3 Οκτ 2022

Πατέρας: μια επιτακτική ανάγκη της εποχής μας


Και αυτό το καλοκαίρι κηλιδώθηκε από γυναίκες που έχασαν τη ζωή τους από το χέρι του πρώην ή του νυν συζύγου τους. Σύντροφοι που αγαπήθηκαν ή έστω πέρασαν παρέα τη ζωή τους, έκαναν παιδιά μαζί, έφτασαν στο σημείο να περάσουν στην άλλη όχθη

Πατέρας: μια επιτακτική ανάγκη της εποχής μας

Και αυτό το καλοκαίρι κηλιδώθηκε από γυναίκες που έχασαν τη ζωή τους από το χέρι του πρώην ή του νυν συζύγου τους. Σύντροφοι που αγαπήθηκαν ή έστω πέρασαν παρέα τη ζωή τους, έκαναν παιδιά μαζί, έφτασαν στο σημείο να περάσουν στην άλλη όχθη. Να στερήσουν τη ζωή στη γυναίκα τους, να στερήσουν σε εκείνους το μέρος της καρδιάς που αγαπάει, να στερήσουν κυρίως από τα παιδιά τους τη μητέρα τους. Τα τελευταία χρόνια έχουν έρθει στην επικαιρότητα ζητήματα που βάθαιναν χρόνια· προβληματικές σχέσεις και τοξικές συμπεριφορές έχουν μπει στο επίκεντρο της συζήτησης. Φράσεις καινούργιες έχουν μπει στο λεξιλόγιό μας – τοξική αρρενωπότητα, γυναικοκτονία και άλλες τόσες χαρακτηρίζουν κομμάτια της κοινωνίας μας. Ο άνδρας έχει μπει στο στόχαστρο. Το κακό φαίνεται να ταυτίζεται περισσότερο με τον άνδρα από τη στιγμή που είναι φορέας εξουσιών αιώνων και που δυσκολεύεται ίσως περισσότερο στους καιρούς που αλλάζουν. Γιατί οι καιροί αλλάζουν. Είτε μας αρέσει είτε όχι.

Μια όψη της ανδρικής ζωής την έχουμε αφήσει ακόμη στην άκρη. Δεν την πολυσυζητάμε, ίσως γιατί το επίκεντρο –και δικαίως– είναι οι ζωές των γυναικών, και κυρίως των γυναικών που χάνονται από χέρι συντρόφου. Αυτή η όψη όμως είναι πολύ σημαντική και αφορά και τη σχέση του άνδρα με τη γυναίκα μέσα από ένα άλλο πρίσμα.

Τι σημαίνει να είσαι πατέρας; Πώς η πατρική λειτουργία εμπεριέχει και τη συντροφική λειτουργία και μια κοινωνική διάσταση, είσαι δεν είσαι βιολογικός πατέρας; Πόση ευθύνη φέρει αυτή η λειτουργία και κυρίως πόση ανάγκη έχουν οι κοινωνίες για να αναπτυχθούν στέρεα. Διατρανώνουμε τη μητρική λειτουργία για την ανάπτυξη των παιδιών, αφήνοντας στην άκρη τη σημασία της πατρότητας. Eνα από τα πολλά προβλήματα του παρελθόντος ήταν και αυτό. Θα μπορούσε να ενταχθεί στα ελλείμματα της πατριαρχίας, γιατί πατριάρχης δεν σημαίνει απαραίτητα και πατέρας, και αυτό εξηγεί πολλά για το παρελθόν μας.

Το ζήτημα δεν είναι να εξαλείψουμε τον ανδρικό ρόλο, ακόμη και την αρρενωπότητα, ούτε να απαιτούμε ο πατέρας να γίνει μητέρα.

Το προηγούμενο 8ο διεθνές ψυχαναλυτικό συμπόσιο των Δελφών, τον Αύγουστο, είχε ως θέμα τον πατέρα. Πρακτικά του συμποσίου κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αρμός. Ψυχαναλυτές από όλο τον κόσμο συγκεντρώθηκαν στους Δελφούς για να συσκεφθούν πάνω σε αυτήν τη σημαντική διάσταση του πολιτισμού και των κοινωνιών που είναι ο πατέρας. Ο πατέρας ήταν πάντα σημαντικός, από την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης. Ο Φρόιντ ασχολήθηκε πολύ στα γραπτά του για να προσεγγίσει την έννοια και τη σημασία της πατρικής λειτουργίας. Σήμερα, ωστόσο, είναι πιο αναγκαίο από ποτέ να ξαναμιλήσουμε γι’ αυτή. Μια λειτουργία που ξεφεύγει από τη βιολογία της γέννησης αλλά αφορά όλα τα μέλη της κοινωνίας. Καμία κοινωνία που υποτιμά τον πατρικό ρόλο δεν μπορεί να εξελιχθεί. Το ζήτημα δεν είναι να εξαλείψουμε τον ανδρικό ρόλο, ακόμη και την αρρενωπότητα, ούτε να απαιτούμε ο πατέρας να γίνει μητέρα, το ζήτημα είναι να στοχαστούμε τι και ποιοι εμποδίζουν τους άνδρες να γίνουν πατέρες και τι εμποδίζει να αναδειχθεί η καίρια λειτουργία τους σε όλο το φάσμα της κοινωνίας.

Γιατί πατέρας δεν είναι μόνον ο βιολογικός πατέρας. Πατέρας είναι αυτός που επιλέγει να μεταδώσει στα νεότερα μέλη μιας κοινότητας μια γνώση, να κληροδοτήσει τη Γη, να αφήσει κάτι δικό του στην Ιστορία. Να προστατέψει τα μέλη του και να συμβάλει στη διαιώνιση μιας κληρονομιάς. Πατέρας για πάρα πολλούς ανθρώπους υπήρξε για παράδειγμα ο Ματθαίος Γιωσαφάτ, που σήμερα τιμάται η μνήμη του στο Μέγαρο Μουσικής από την εταιρεία που ίδρυσε. Οπως πατέρας μπορεί να είναι και ο θείος, ένας δάσκαλος, ένα αφεντικό ή ένας διευθυντής σε μια υπηρεσία. Εάν οι γυναικοκτόνοι αντιλαμβάνονταν τη λειτουργία τους ως πατέρες, δεν θα διανοούνταν να σκοτώσουν τη γυναίκα τους, ακόμη και εάν τη μισούσαν, ακόμη και εάν τους είχε κάνει η ίδια κακό. Ενας πατέρας μαζί με την ορμή της επιβίωσης οφείλει μέσα στην κοινότητα να αναστείλει την επιθετικότητά του για χάρη της διαιώνισης και της προστασίας. Οι προσωπικές του ορέξεις τίθενται σε περιορισμό στην όψη της προάσπισης της ζωής και της εξέλιξής της.

Το πιο δύσκολο πράγμα στον σημερινό άνδρα είναι να ψηλαφίσει την ετερότητα μέσα του, το διαφορετικό που έχει στην ψυχή του και τον ζορίζει. Να αγγίξει τους δικούς του πόνους και τις αδυναμίες του. Να έρθει σε επαφή με τη θηλυκότητα που κρύβει εντός του, την υποταγή του ή ακόμη και την εξάρτησή του, ιδίως από μια γυναίκα. Να βάλει όρια στις κανιβαλιστικές ορέξεις του. Πόσα νεαρά κορίτσια δεν ερωτεύθηκαν τον καθηγητή τους κι εκείνος κατέβηκε από το βάθρο στο όνομα ενός υποτιθέμενου έρωτα; Εκεί η ανάγκη ήταν κάποια άλλη, βαθύτερη και ουσιαστικότερη, και όχι ο σαρκικός έρωτας μέσα σε μια εμφανή ανισότητα. Εκεί η λειτουργία του πατέρα θα έπρεπε να βάζει το όριο στο πρωτόγονο, στο κυριαρχικό, στο επιθετικό και να περιέθαλπε την ανάγκη με τρυφερότητα όχι με σάρκα. Αλλωστε, είναι γνωστό, δυστυχώς, ότι πολλές φορές οι άνδρες όταν χάνουν το ερωτικό τους ενδιαφέρον χάνουν και το ενδιαφέρον για το ίδιο το πρόσωπο. Το εγκαταλείπουν. Τα πρόσωπα όμως των γυναικών και των παιδιών, ακόμη και άλλων ανδρών, έχουν πολύ μεγάλη ανάγκη όχι μόνον από την τροφοδότηση των γυναικών αλλά από τη σταθερή παρουσία και το βλέμμα των συμβολικών πατεράδων.

30 Σεπ 2022

Η τουρκική οικονομία παραμένει ισχυρή

 field_kentriki_fotografia 

“Τα Νούμερα” – Πώς να κάνεις ποιοτική τηλεόραση χωρίς να γίνεις νούμερο…

 

Νούμερα υπάρχουν πολλά.

Υπάρχουν τα νούμερα της τηλεθέασης, των διαφημίσεων, των χορηγών, που πολλές φορές γίνονται αμείλικτα, απειλούν να κλείσουν τη στρόφιγγα και να σε αφήσουν χωρίς οξυγόνο. Υπάρχουν τα στατιστικά για την πίτα και τη μικρή, φτωχή ελληνική αγορά, που προκαθορίζουν σε μεγάλο βαθμό πόσα λεφτά θα πέσουν σε μια παραγωγή και -ως ένα βαθμό- την ποιότητα και το αποτέλεσμα. Υπάρχουν τα μηδενικά που γίνονται νούμερα μπροστά στο γυαλί, γιατί πιστεύουν πως μόνο έτσι μπορούν να κερδίσουν το τηλεοπτικό κοινό και ένα συμβόλαιο. Και τέλος υπάρχουν τα νούμερα ενός καλλιτεχνικού βαριετέ, σαν αυτά που παρουσιάζει ο Δεληβοριάς. Ο οποίος ονειρεύεται την αναβίωση της μάντρας του Αττίκ, έφτιαξε με αυτό το σκεπτικό την ταράτσα του Φοίβου και τώρα την φέρνει στη μικρή οθόνη, σε ένα άκρως ενδιαφέρον σχέδιο, μακράν το πιο ενδιαφέρον της φετινής τηλεοπτικής σεζόν.

Οι πρώτες κατηγορίες νούμερων παραπάνω είναι μια κλασική περίπτωση πλαστής ευημερίας των αριθμών. Οι μετρητές καταγράφουν υψηλές τηλεθεάσεις, αλλά όλο και περισσότεροι πείθονται να κλείσουν οριστικά το χαζοκούτι και το πρόγραμμά του που δε βλέπεται. Τα “Νούμερα” του Φοίβου, αντιθέτως, είναι ένα μάθημα για το πώς μπορεί κανείς να κάνει ποιοτική τηλεόραση, χωρίς να γίνει ο ίδιος νούμερο και να τον καταπιεί η “φύση του μέσου” -όπως έχουμε μάθει να λέμε. Το οποίο, ωστόσο, δεν είναι από τη φύση του φτηνό, ρηχό και ανθρωποφάγο, ίσα-ίσα που δείχνει ότι προσφέρει πολλές δυνατότητες και επιστρέφει, κατά κανόνα, αυτό που δίνεις και επιζητάς.

Ίσως όλοι αυτοί οι διθύραμβοι για τα “Νούμερα” γυρίσουν μπούμερανγκ, αν βάλουν τόσο ψηλά τον πήχη των προσδοκιών του κοινού, που δύσκολα θα τον πιάσει η πραγματικότητα. Στην τελική μιλάμε για μια προσπάθεια με ατέλειες, αδυναμίες, με το ταβάνι που μπορεί να έχει μια ελληνική -δηλαδή σχετικά φτηνή- παραγωγή, με αρκετή δόση ερασιτεχνισμού -που είναι παρεξηγημένος όρος και θα το αναλύσουμε στη συνέχεια- και με συντελεστές που αντικειμενικά δε γίνεται να αρέσουν (όλοι) σε όλους -προσωπικά πχ υποψιάζομαι ότι υπάρχει ο δάχτυλος του Φισφή πίσω από κάθε μέτρια ατάκα…

Εξαρτάται, όμως, τι παίρνει κανείς ως μέτρο σύγκρισης. Τα “Νούμερα” κάνουν τη διαφορά σε ένα άνυδρο τηλεοπτικό τοπίο γεμάτο μηδενικά. Όχι γιατί είναι παραγωγή επιπέδου Netflix, ούτε γιατί αποφεύγουν κάποιες άτυχες στιγμές, σκηνοθετικές αδυναμίες, (καλές) ιδέες που θα μπορούσαν να δουλευτούν καλύτερα. Κάνουν τη διαφορά γιατί φέρνουν κάτι φρέσκο και διαφορετικό, κάτι πραγματικά έξυπνο, που ακόμα και αν πάσχει σε κάποια σημεία από τις αδυναμίες του ερασιτεχνισμού, δεν παύει να τις μετατρέπει τελικά σε πλεονέκτημα, ξεφεύγοντας από το γνώριμο και άχρωμο προκάτ τηλεοπτικό πλαίσιο, από το οποίο λείπει η ουσία και οι χυμοί μιας ζωντανής δημιουργίας.

Ο Φοίβος πχ -όπως και ο Γραμμένος- δεν είναι επαγγελματίας ηθοποιός. Είναι στιγμές που σκέφτεσαι πως τα “Νούμερα” θα μπορούσαν να απογειωθούν αν μπορούσε να τον ντουμπλάρει ερμηνευτικά σε κάποιες σκηνές ένας κωμικός, όπως κάνουν οι τραγουδιστές με τους ηθοποιούς όταν καλούνται να τραγουδήσουν -κάτι που γίνεται και με τη Νεφέλη Φασουλή, που δανείζει τη φωνή της στην Άλκηστη Ζιρώ.

Ναι αλλά ο Φοίβος δε θα μπορούσε να λείπει από την υλοποίηση της δικής του ιδέας, και είναι ο πλέον κατάλληλος για να ενσαρκώσει τον εαυτό του, τις ανησυχίες του και το όραμά του. Να δείξει τα αδιέξοδα ενός δημιουργού που πιστεύει ακράδαντα πως τον καλλιτέχνη τον φτιάχνουν οι αρνήσεις του, για να μη λερώσει τα ιδανικά του, αλλά είναι αναγκασμένος να προβαίνει σε επώδυνους συμβιβασμούς αν θέλει να επιζήσει. Να δείξει πώς μπορεί να νιώσει ότι τον αδειάζει μια δική του δημιουργία και ένα παιδικό τραγουδάκι -ποιοτικό μεν, αλλά γραμμένο πιθανότητα σε στιγμές χαλάρωσης- που φτάνει σε δεκαπλάσιες θεάσεις από όλες τις μεγάλες επιτυχίες του. (Και είναι κρίμα για το -καημένο το- κροκοδειλάκι να μην έχει το δικό του τραγούδι, για να ακολουθήσει τον ένδοξο δρόμο που χάραξε στην πραγματική ζωή το “Ελεφαντάκι”). Και τέλος να αυτοσαρκαστεί με επιτυχία και να αφήσει τους φίλους του να του αφιερώσουν ένα τραγούδι, όπου τον αποκαλούν “Ταλαιπωριά”, παραφράζοντας σαρκαστικά το όνομά του και τα αδιέξοδα του καλλιτέχνη…

Προπαντός, ο Δεληβοριάς είναι ο καλύτερος για να ξετυλίξει το νήμα της δικής του καλλιτεχνικής φαντασίωσης, που διαμόρφωσε εν πολλοίς το στίγμα και την προσωπική του μουσική διαδρομή, κάτι που αποτυπώνεται μοναδικά στους στίχους του “Μπάσταρδου γιου”, που επιστεγάζουν το φινάλε του πρώτου επεισοδίου. Στίχοι που σε κάποια στροφή του ρεφρέν αγγίζουν σχεδόν το ύψος κάποιας θέσης του Μαρξ για τον Φόιερμπαχ ή ενός φιλοσοφικού στοχασμού του Γκράμσι για την εποχή των τεράτων.

Κάτω απ’ την άσφαλτο καίει το παλιό χώμα
Και οι ανοιγμένες στοές
Και μες στο σώμα μου κλαίει το μικρό σώμα
Του ανολοκλήρωτου χθες
(και στο δεύτερο ρεφρέν)
Του ακόμα αγέννητου χθες

Και αν πολιτικά το ακόμα αγέννητο χθες δίνει τερατογενέσεις -που δεν είναι οι κυβερνήσεις χωρίς τον Μητσοτάκη επικεφαλής, παρόλα όσα πιστεύει ο Λουδοβίκος- όσο δεν είναι έτοιμο να μας δώσει τους μελλοντικούς καρπούς του, δεν ισχύει το ίδιο για τη μουσική και τη δημιουργική μίξη στιλ και εποχών, που φτάνει πολλές φορές σε τέτοια ύψη, που μας δίνει μια γεύση από τον κόσμο που θα φτιάξουμε και την κοινωνία του μέλλοντος.

Κι ίσως πρέπει να πάρει πάσα η έμπνευση κάποιου σ/φου, να κάνει μια χιπ-χοπ διασκευή του μπάσταρδου γιου, με στίχους σε άλλα συμφραζόμενα. Που θα μπορούσε να είναι κάπως έτσι.

Δεν έχω ζήσει επανάσταση, ούτε λαοκρατία
Δεν έριξα ούτε ένα βόλι στα Δεκεμβριανά
Δεν ήμουνα μπροστά στον λόγο του Άρη στη Λαμία
Και οι μνήμες μου είναι θολές από το ’89

Ήμουν μικρός όταν πιστεύαμε αυτόν τον σημαδεμένο
Δεν πρόλαβα να έχω αυταπάτες για την Αλλαγή
Σήμερα θεωρούν “Αριστερά” τον Τσίπρα, τον Καμμένο
Ξεχνούν πως το Πολυτεχνείο ακόμα ζει

Πατέρα δίνουν γραμμή και μας λένε πως
δεν είσαι επίκαιρος πια
Μας λένε αντιπροσωπεία με LADA
Χωρίς τα ανταλλακτικά

Πατέρα παίρνουν τηλέφωνο, λένε πως
Πατέρα είσαι νεκρός
Ξυρίσανε τα μουστάκια τους και λένε
ότι είμαι ο νόθος σου γιος

Κάτω απ’ τη βία τους κρύβουν τον φόβο τους
Για τη γενιά που θα ‘ρθει
Μα δε θα πατήσουν ποτέ το πόδι τους
Μες στη μικρή μας τη Γη

Αν κάποιοι δεν ξέρουν τι είναι η “Μικρή Γη”, ας πούμε ότι συγχωρούνται.

Αν πάλι δεν ξέρουν ποιος είναι ο πατέρας – πατερούλης, τότε όχι.

Κι αν για κάποιους δεν αρκούν αυτά για να δείξουν το κοινωνικό-πολιτικό βάθος των προβληματισμών της σειράς, υπάρχει και το δεύτερο επεισόδιο, με το γκεστ της Μποφίλιου, το οποίο είναι ένα μικρό έπος, που θέλει όμως ξεχωριστή ανάλυση.

Οπότε ας φτάσουμε στον επίλογο, με μια ταιριαστή καλτ απόχρωση και λίγο Αντύπα από το πρώτο επεισόδιο.

 

 Και ας κλείσουμε με μια ατάκα από το δεύτερο, εν αναμονή της σχετικής ανάλυσης. Καλή αντάμωση στα γουναράδικα… 

Η λεηλασία της κοινότητας του ελεύθερου λογισμικού

 

Ενώ η ψηφιακή ουτοπία, όπως την ονειρεύονταν τριάντα χρόνια πριν, τελικά κυοφόρησε ένα σουπερμάρκετ, μερικοί ασυμβίβαστοι, μόνοι εναντίον όλων, διατηρούσαν ζωντανό ένα σχέδιο πιστό στο αρχικό όραμα: το ελεύθερο λογισμικό. Έχοντας παραγάγει ένα υλικό που απορροφήθηκε, ενσωματώθηκε και προδόθηκε από τους κολοσσούς της ψηφιακής βιομηχανίας, η κοινότητα του ελεύθερου λογισμικού είναι πλέον αποδυναμωμένη.

Στο περιθώριο της βιομηχανίας των νέων τεχνολογιών, κατά τη δεκαετία του 1990, ένας άλλος ψηφιακός κόσμος αναδύεται. Εθελοντές προγραμματιστές, γεωγραφικά απομακρυσμένοι μεταξύ τους, σχηματίζουν κοινότητες προκειμένου να κατασκευάσουν συνεργατικά λογισμικό ανταγωνιστικό στις αποκαλούμενες «ιδιοκτησιακές» προσφορές: το λειτουργικό σύστημα Linux, ο διαδικτυακός διακομιστής Apache και το πρόγραμμα αναπαραγωγής πολυμέσων VLC είναι μερικά από τα γνωστότερα παραδείγματα. Αποποιούνται τα αποκλειστικά δικαιώματα πάνω στα προϊόντα τους όχι μόνο επειδή λαμβάνουν μη χρηματικά οφέλη (ικανοποίηση, εκμάθηση, φήμη, προσφορές απασχόλησης), αλλά και για ηθικούς λόγους: η επονομαζόμενη άδεια «copyleft» (δηλαδή το αντίθετο των «κλειστών» πνευματικών δικαιωμάτων του copyright, όπως λ.χ. η GPL –Γενική Δημόσια Άδεια ή General Public License) παραχωρεί στους χρήστες της τα δικαιώματα εκτέλεσης, αντιγραφής, τροποποίησης και διανομής του κώδικα προγραμματισμού. Επιβάλλει επίσης τη διατήρηση αυτών των ελευθεριών σε όλες τις παράγωγες εκδόσεις του λογισμικού1. Πού βρίσκεται όμως σήμερα το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού;

Η απάντηση δεν προκαλεί καμία αισιοδοξία: απορροφήθηκε, ενσωματώθηκε και οικειοποιήθηκε από τους κολοσσούς της Σίλικον Βάλεϊ: Google, Apple, Facebook, Amazon και Microsoft (GAFAM). Στο σημείο που το λογισμικό open source (δηλαδή «ανοιχτός πηγαίος κώδικας», ένας όρος που υιοθετήθηκε στον κλάδο ώστε να μιλούν για ελεύθερο λογισμικό χωρίς να κάνουν λόγο για… ελευθερίες!2) βρίσκεται έκτοτε στην καρδιά της ψηφιακής οικονομίας. Σύμφωνα με μια δημοσκόπηση που πραγματοποιήθηκε το 2018 σε 1.200 επαγγελματίες της πληροφορικής, πάνω από εννέα στις δέκα εφαρμογές συμπεριλαμβάνουν αποσπάσματα κώδικα από προγράμματα που προέρχονται από τον «ελεύθερο» κόσμο3. Η ενσωμάτωση αρχίζει στις αρχές της δεκαετίας του 2000 στην ΙΒΜ και ολοκληρώνεται το 2018 με την εξαγορά της πλατφόρμας συλλογικής ανάπτυξης λογισμικού GitHub από τη Microsoft για 7,5 δισεκατομμύρια δολάρια. Οι εταιρείες πληρώνουν ορισμένους προγραμματιστές, ωφελούνται από τη δωρεάν δουλειά των εθελοντών και οι κριτικοί διανοούμενοι, που έβλεπαν στο ελεύθερο λογισμικό ένα εργαλείο χειραφέτησης, δεν επαληθεύθηκαν4.

Σε αυτή τη διαδικασία ιδιοποίησης, δύο παράγοντες έπαιξαν θεμελιώδη ρόλο γέφυρας ανάμεσα στον κόσμο των επιχειρήσεων και στον κόσμο των προγραμματιστικών πρότζεκτ5. Καταρχάς, το GitHub, η πλατφόρμα αποθήκευσης σειρών ελεύθερου κώδικα, που ξεκίνησε τη λειτουργία της το 2005 για να γίνει ένας κεντρικός κόμβος με περίπου 40 εκατομμύρια χρήστες και 190 εκατομμύρια καταχωρίσεις. Αυτή μάλιστα η κεντρική θέση απέτρεψε τους ακτιβιστές του ελεύθερου λογισμικού να την εγκαταλείψουν μετά την εξαγορά της από τη Microsoft. Η επιτυχία του GitHub απορρέει από το συνεργατικό μοντέλο και από το γεγονός πως οι εθελοντικές συνεισφορές, που καταγράφονται στα προσωπικά προφίλ των προγραμματιστών, στην πραγματικότητα αποτελούν το βιογραφικό τους.

Ο άλλος παράγοντας-κλειδί είναι το Ίδρυμα Linux. Ιδρύθηκε το 2000 για να εξασφαλίσει ανεξάρτητη απασχόληση στον Λίνους Τόρβαλντς, τον Αμερικανο-φινλανδό δημιουργό του λειτουργικού συστήματος Linux, και αποστολή είχε να προφυλάξει το πρότζεκτ από κάθε τύπου εξάρτηση από μία μόνο εταιρεία. Η δραστηριότητά του έγκειται στη διευκόλυνση της χρήσης του Linux, δημιουργώντας τεχνικές προδιαγραφές, κώδικα και επαγγελματικές πιστοποιήσεις. Νομικά, πρόκειται για μια κοινοπραξία μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα που προασπίζεται τα ενδιαφέροντα των εταιρειών-μελών, ανάμεσα στις οποίες βρίσκονται… οι περισσότερες από τις GAFAM. Η εξέλιξη της δραστηριότητάς του προκαλεί ίλιγγο: ενώ το 2013 διαχειριζόταν 10 πρότζεκτ, είχε έσοδα 23 εκατομμυρίων δολαρίων και απασχολούσε 39 υπαλλήλους, πέντε χρόνια αργότερα το Ίδρυμα Linux μετρούσε 156 πρότζεκτ, έσοδα 81 εκατ. δολαρίων και 178 υπαλλήλους6.

Στο πλούσιο υλικό επικοινωνίας του, το ίδρυμα επιμένει στη σημασία της τεκμηρίωσης και της ασφάλειας ώστε να «επαγγελματοποιήσει» τον προγραμματισμό και να καθησυχάσει τις μη τεχνολογικές εταιρείες που χρησιμοποιούν ελεύθερο λογισμικό. Το ίδρυμα φροντίζει να βγάζει προς τα έξω μια εικόνα ενότητας: στα υψηλού προϋπολογισμού συνέδριά του, ομιλητές από την Intel και το GitHub υπερασπίζονται τους καημένους τους Κινέζους «devs» (developers, προγραμματιστές), που οι αρχές δεν τους επιτρέπουν να συνεισφέρουν στα κοινά αγαθά. Πάνω απ’ όλα, το Ίδρυμα Linux επαναλαμβάνει σε όλους τους τόνους την αντίληψη πως οι εταιρείες και τα συνεργατικά πρότζεκτ σχηματίζουν μια «κοινότητα». Ο ίδιος όρος, το community, εμφανίζεται συστηματικά στις παρουσιάσεις ομιλητών από εμπορικές εταιρείες προκειμένου να υπογραμμίσουν την σύγκλιση συμφερόντων μεταξύ άμισθων εθελοντών και μισθωτών υπαλλήλων που συνεισφέρουν στο ίδιο πρότζεκτ7. Οι εταιρείες που δημοσιεύουν κώδικα στο GitHub επιμένουν εξίσου στην «κοινοτική διακυβέρνηση» των πρότζεκτ τους, καθώς οποιοσδήποτε μπορεί να υποβάλει μια τροποποίηση προς έγκριση από τον αρχικό δημιουργό –κάτι που επιτρέπει σε εμπορικές εταιρείες να διατηρούν την τελευταία λέξη ενόσω μιμούνται τον οριζόντιο, ισότιμο χαρακτήρα του ελεύθερου λογισμικού… Τέλος, βρίσκουμε το ίδιο όραμα μιας «ενωμένης κοινότητας» στα άρθρα των εξειδικευμένων μέσων ενημέρωσης που ασχολούνται με τη συμπαραγωγή μεταξύ εμπορικών εταιρειών και αφιλοκερδών πρότζεκτ.

Μια τέτοια εναρμόνιση της ορολογίας δεν χρωστάει τίποτα στην τύχη. Αυτή η οργουελική αναστροφή εννοιών συσχετισμένων με θετικούς όρους, όπως «κοινότητα», «συνεργασία» και «άνοιγμα», αποτελεί χαρακτηριστικό του καπιταλισμού της παρακολούθησης8. Στην πραγματικότητα, τα ενδιαφέροντα των αφιλοκερδών κοινοτήτων και των αρπακτικών εταιρειών συμπίπτουν μόνο στο μέτρο που οι πρώτες υφίστανται την αυξανόμενη ψηφιακή αρπακτικότητα εκ μέρους των δευτέρων. Για παράδειγμα, οι GAFAM ιδιοποιούνται τις έρευνες που γίνονται σε συνεργασία με τον πανεπιστημιακό κόσμο: μεταξύ 2014 και 2019, το 78,3% των 17.405 δημοσιεύσεων από υπαλλήλους της Microsoft συγγράφηκαν από κοινού με πανεπιστημιακούς ερευνητές. Κατά τη διάρκεια της ίδιας περιόδου, η εταιρεία κατοχύρωσε 76.109 ευρεσιτεχνίες, από τις οποίες μόνο το 0,2% ήταν μοιρασμένες με κάποιον άλλο9. Μια άλλη τεχνική των εταιρειών είναι να πληθαίνουν τις προσφορές έρευνας και ανάπτυξης (R&D, Research & Development) προς νέους προγραμματιστές και, μόλις οι δημιουργοί αποκαλύψουν τις καινοτομίες τους, η εταιρεία να κόβει τις γέφυρες και να δημιουργεί τη δική της εκδοχή. Οι τομείς R&D της Alphabet (μητρική εταιρεία της Google), τα εργαστήρια Google ATAP και Google X έχουν ειδικευτεί σε αυτή την πρακτική, αλλά και το Facebook δεν πάει πίσω10.

Γιατί οι άδειες «copyleft» όπως η GPL δεν μπόρεσαν να προστατεύσουν τον «ελεύθερο» κόσμο από τις επιθέσεις των GAFAM; Κατ’ αρχάς επειδή η Google τις οικειοποιήθηκε –πριν τις τορπιλίσει. Η καλιφορνέζικη εταιρεία στην πραγματικότητα εδραίωσε την κυριαρχία της κάνοντας το Linux θεμέλιο για το λογισμικό των τηλεφώνων Android. Όμως, η δημόσια άδεια υποχρέωνε την Google να δημοσιεύει τον πηγαίο κώδικα των τροποποιήσεων που έκανε σε αυτό το ελεύθερο λογισμικό. Τουλάχιστον μέχρι η εταιρεία που ιδρύθηκε από τον Λάρρυ Πέιτζ και τον Σεργκέι Μπριν να αναπτύξει το δικό της λειτουργικό σύστημα, το Fuchsia, και να του εξασφαλίσει μια άδεια έξω από τη σφαίρα τού copyleft.

H GPL επίσης υπέφερε από την ανάπτυξη της τεχνολογίας του υπολογιστικού νέφους (cloud), δηλαδή της αποθήκευσης και της επεξεργασίας δεδομένων σε συγκεντρωμένους διακομιστές αντί στους ίδιους τους υπολογιστές των χρηστών. Στην πραγματικότητα, οι περισσότερες άδειες copyleft, συμπεριλαμβανομένης και της GPL, εγγυώνται την πρόσβαση, την τροποποίηση και την αναδιανομή του πηγαίου κώδικα μόνο όταν τα προγράμματα βρίσκονται στην κατοχή των χρηστών, με άλλα λόγια μόνο αν λήφθηκαν και εγκαταστάθηκαν στους υπολογιστές τους. Παύουν όμως να ισχύουν όταν το λογισμικό τρέχει σε διακομιστές των GAFAM: η άδεια copyleft δεν ενεργοποιείται επειδή το λογισμικό δεν έχει εγκατασταθεί, αλλά χρησιμοποιείται εξ αποστάσεως. Ο κόσμος του ελεύθερου λογισμικού επιχείρησε πολλές φορές να δημιουργήσει αποτελεσματικές άδειες copyleft ενάντια στη «νεφοποίηση» (cloudification), λόγου χάρη με τη γενική άδεια δημόσιας χρήσης Affero, αλλά η Google την πολέμησε με νύχια και με δόντια. Εάν αρκετές εταιρείες την υιοθετούσαν, η άδεια αυτή θα ανάγκαζε την Google και την παρέα της της να μοιράζονται τον πηγαίο κώδικα των προγραμμάτων που τρέχουν στους διακομιστές τους, ακόμα και για υπολογιστές που αλληλεπιδρούν εξ αποστάσεως με τα προγράμματα. Έτσι λοιπόν, ο κολοσσός της Σίλικον Βάλλεϋ πολύ απλά απαγόρευσε τη χρήση της στα δικά της προϊόντα11.

Οι εταιρείες τεχνολογίας δεν έχουν μονολιθική στάση απέναντι στο ελεύθερο λογισμικό. Αν εξετάσουμε τις εισηγήσεις των υπαλλήλων τους σε τρία μεγάλα συνέδρια για τον ανοιχτό κώδικα, θα δούμε ότι υπάρχει μια ξεκάθαρη διάσταση μεταξύ των μεγάλων ομίλων τύπου GAFAM από τη μια μεριά και των εταιρειών μικρότερου μεγέθους από την άλλη. Απέναντι στο οικονομικό μοντέλο και στην προσποίηση «κοινοτικότητας» των πρώτων, οι δεύτεροι προτάσσουν μια εστιασμένη και κριτική ματιά σε σχέση με τη βιωσιμότητα των πρότζεκτ. Οι εκπρόσωποί τους επιμένουν στη σημασία των αδειών και του σεβασμού των αρχών του ελεύθερου λογισμικού, όταν οι υπάλληλοι των GAFAM επαναλαμβάνουν πως το ζήτημα δεν παρουσιάζει σήμερα σχεδόν κανένα ενδιαφέρον για την πλειονότητα όσων συνεισφέρουν στα πρότζεκτ.

Ο διαμερισμός και η διαφάνεια αποτελούν δύο θεμελιώδεις αξίες του ελεύθερου λογισμικού. Εάν οι GAFAM αφιερώνουν τόσον χρόνο και τόσους πόρους για να τροφοδοτήσουν την ψευδαίσθηση πως ανήκουν σε ένα αφιλοκερδές συμμετοχικό σύμπαν, είναι επειδή έχουν επίγνωση ότι η θέση τους δεν μπορεί να υποστηριχθεί ηθικά. Προκειμένου λοιπόν να αντιμετωπιστούν, θα πρέπει να επαναλαμβάνεται αυτή η αλήθεια: οι συγκεκριμένες εταιρείες, συστηματικά και κυνικά, περιφρονούν τις θεμελιώδεις αρχές του ελεύθερου λογισμικού. Προς ποιον στόχο όμως πρέπει να προωθηθεί αυτή η κριτική; Προς το ευρύ κοινό; Προς τους προγραμματιστές;

Το ευρύ κοινό λίγο ανησυχεί για τις αρχές του ελεύθερου λογισμικού –από την άλλη όμως, εμφανίζεται ευαίσθητο σε θέματα ιδιωτικής ζωής και παρακολούθησης. Με αφορμή τα σκάνδαλα που αμαυρώνουν τη φήμη των GAFAM, θα μπορούσε σταδιακά να υιοθετήσει αποκεντρωμένες πλατφόρμες και υπηρεσίες με προέλευση από τον κόσμο του ελεύθερου λογισμικού, όπως τη «δημιουργία αρχιπελάγους» που προτείνει η ένωση Framasoft για να σχηματιστούν συμπράξεις μεταξύ δομών διαφορετικής φύσης, του ανοιχτού προτύπου Matrix για την ασφαλή και αποκεντρωμένη επικοινωνία σε πραγματικό χρόνο ή ακόμα και του NextCloud, μιας λύσης με ανοιχτή αρχιτεκτονική για τη φιλοξενία των αρχείων και τη συνεργασία12. Η πραγματικότητα απαιτεί ωστόσο να αναγνωρίσουμε πως αυτές οι λύσεις, παρά τις όποιες επιτυχίες τους σε ορισμένα σημεία, δεν μπορούν να ανταγωνιστούν τη σχεδόν απεριόριστη προσφορά υπηρεσιών που προτείνουν οι GAFAM.

Αν και η μάχη πότε δεν ήταν ισότιμη, το γεγονός ότι ορισμένοι προγραμματιστές ανοιχτού κώδικα είναι υπάλληλοι μεγάλων εταιρειών, μαζί με την κυρίαρχη ρητορική, που ορίζει την καινοτομία αποκλειστικά με όρους ιδιωτικών επενδύσεων και νεοφυών επιχειρήσεων, παραλύουν την αντίσταση. Οι κοινότητες των προγραμματιστών ελεύθερου λογισμικού είναι παραδοσιακά δομημένες σαν συλλογικές οντότητες ώστε να αντιδρούν σε απόπειρες ιδιοποίησης των προγραμμάτων. Η κατάσταση απαιτεί πλέον μια μεγάλη εσωτερική συζήτηση μέσα στους κόλπους τους. Όταν η Oracle αποκτά τη Sun Microsystems το 2010, η αλλαγή απειλεί μερικά πρότζεκτ ανοιχτού κώδικα που υποστήριζε η Sun και τα μέλη της κοινότητας αποφασίζουν να δημιουργήσουν μια εναλλακτική ελεύθερη εκδοχή του συστήματος διαχείρισης βάσεων δεδομένων MySQL, ξαναβαπτίζοντάς το ως MariaDB. Όμως, η χρήση αυτού του τρόπου για να εξαιρεθεί από την ιδιοποίηση κάθε ψηφιακή υποδομή του Διαδικτύου που έχει χτιστεί πάνω σε ελεύθερο λογισμικό (όπως το Linux, το Kubernetes και γενικότερα όλη η στοίβα λογισμικού πάνω στην οποία εδράζονται τα εμπορικά cloud) και, από εκεί και πέρα, ακόμα και οι μηχανές αναζήτησης, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και άλλες πλατφόρμες παροχής υπηρεσιών προς τις εταιρείες ή το ευρύ κοινό, είναι αδιανόητη χωρίς τη δημόσια υποστήριξη.

Το θέμα σήμερα είναι να συνδεθεί η κοινότητα του ελεύθερου με το κράτος, ξεπερνώντας την αντίληψη της ασυμβατότητας μεταξύ τους. Μέσα σε ένα πλαίσιο όπου αυξάνεται η αυτοματοποίηση και η ανεργία, τίθενται τα ερωτήματα της αναγνώρισης των εθελοντικών συνεισφορών και της συνάρθρωσης των συνεργατικών τομέων, κρατικών και ιδιωτικών. Λόγου χάρη, οι Économistes atterrés13 και ο Bernard Stiegler πρότειναν παραλλαγές των «κοινών δικαιωμάτων της εργασίας», που θα επέτρεπαν σε εκείνες και εκείνους που συνεισφέρουν στα κοινά να αποκτούν δικαιώματα πρόσβασης σε κοινωνικές υπηρεσίες14. Μπορεί άραγε η κοινότητα του ελεύθερου λογισμικού να συγκροτηθεί σε μια πολιτική οντότητα που στοχάζεται, πέρα από το λογισμικό, πάνω στο σύνολο της κοινωνίας; Μπορεί άραγε να αντιπαρατεθεί στις ορθοδοξίες της αυξανόμενης παραγωγικότητας, στην αέναη ανάπτυξη της υπολογιστικής ισχύος; Το παρελθόν υποδεικνύει το αντίθετο. Ωστόσο, η επιτυχία του ακόμη παίζεται.


  1. Βλ. Philippe Rivière, «Logiciels libres: et pourtant, ils tournent», «Manière de voir», τ. 83, «Pour changer le monde», Οκτώβριος-Νοέμβριος 2005.
  2. Evgeni Morozov, «The meme hustler», «The Baffler», τ. 22, Κέμπριτζ (Μασαχουσέτη), Απρίλιος 2013.
  3. Keenan Szulik, «Open source is everywhere», https://blog.tidelift.com, 12 Απριλίου 2018.
  4. Βλ. Sébastien Broca, «L’étrange destin du logiciel libre», «Le Monde diplomatique», Ιούλιος 2014.
  5. Βλ. Benjamin Birkinbine, Incorporating the Digital Commons: Corporate Involvement in Free and Open Source Software, University of Westminster Press, 2020, και Arwid Lund και Mariano Zukerfeld, Corporate Capitalism’s Use of Openness: Profit for Free? Palgrave Macmillan, Νέα Υόρκη, 2020.
  6. Bradford Biddle, «Linux Foundation is eating the world», «Journal of Open Law, Technology & Society», τόμος 11, τ. 1, 2019.
  7. Mathieu O’Neil, Xiaolan Cai, Laure Muselli, Fred Pailler και Stefano Zacchiroli, The Coproduction of Open Source Software by Volunteers and Big Tech Firms, News and Media Research Centre – Digital Commons Policy Council, Καμπέρα, 2021.
  8. Διαβάστε Shoshana Zuboff, «Un capitalisme de surveillance», «Le Monde diplomatique», Ιανουάριος 2019.
  9. Βλ. Cecilia Rikap και Bengt-Åke Lundvall, «Big tech, knowledge predation and the implications for development », «Innovation and Development», Λονδίνο, Δεκέμβριος 2020.
  10. «The Wall Street Journal», Νέα Υόρκη, 9 Αυγούστου 2017. «Fortune», Νέα Υόρκη, 15 Ιουνίου 2016.
  11. «AGPLpolicy», Google Open Source, https://opensource.google.
  12. Βλ. https://framasoft.org, https://matrix.org, https://nextcloud.com.
  13. Σ.τ.Μ: Οι Économistes atterrés (θα το αποδίδαμε ως «τρομαγμένοι οικονομολόγοι») είναι μια γαλλική ένωση ερευνητών, πανεπιστημιακών και ειδικών που αντιτίθενται στη «νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία» και έχουν στόχο τη δημιουργία εναλλακτικών προτάσεων στις πολιτικές λιτότητας. Δημιουργήθηκε στις 22 Φεβρουαρίου 2011.
  14. Βλ. Calimaq (Lionel Maurel), «Droits communs du travail et droit au travail dans les communs», https://scinfolex.com, 18 Νοεμβρίου 2017.

21 Σεπ 2022

Το “κατηγορώ” του Αριστοτέλη Ωνάση προς τους εφοπλιστές και την ελληνική κυβέρνηση το 1947

 

 

Η συζήτηση για τον ιμπεριαλισμό μας έφερε αναπόφευκτα στο εφοπλιστικό κεφάλαιο. Γιατί έγινε αυτό;

Ο ιμπεριαλισμός είναι ανισομετρία, μονοπώλια και ανταγωνισμός, ενώ η ανισομετρία είναι μεταξύ επιχειρήσεων, κλάδων και χωρών. Η περίπτωση του εφοπλιστικού κεφαλαίου μπορεί να μην είναι η πιο “μεγάλη”, αλλά είναι σίγουρα από τις πιο “εριστικές”, αφού στις θαλάσσιες μεταφορές δεν υπάρχουν σύνορα, αλλά εμπορικοί δρόμοι, περάσματα, λιμάνια και γενικώς μια διαφορετική προσέγγιση του χώρου και της κρατικής οργάνωσής του.

Αυτό ισχύει τουλάχιστον για την λειτουργική πλευρά του εφοπλιστικού κεφαλαίου ή, για να είμαστε ακριβέστεροι, για την πλευρά του εφοπλιστικού κεφαλαίου που το διακρίνει από τα υπόλοιπα κεφάλαια. Προφανώς, αυτή η ιδιαιτερότητα προσδιορίζει και τις διασυνδέσεις των εφοπλιστών με τα διάφορα κράτη.

Αυτός είναι ο πρώτος λόγος που ασχοληθήκαμε με το εφοπλιστικό κεφάλαιο. Υπάρχει όμως κι ένας δεύτερος λόγος.

Τα εφοπλιστικά κεφάλαια σε όλο τον κόσμο είναι “οργανωμένα” σε μια φαινομενικά εθνική βάση. Μάλιστα ο “ελληνόκτητος” στόλος είναι ο πιο μεγάλος στον κόσμος σε απόλυτους όρους, ειδικά στις κατηγορίες μεταφοράς πετρελαίου και αερίου. Είδαμε ότι οι ίδιοι οι εφοπλιστές είναι αυτοί που δηλώνονται ως έλληνες, ιάπωνες, νορβηγοί κλπ μέσα από τις ενώσεις τους. Η Ένωσις Ελλήνων Εφοπλιστών είναι το πεδίο όπου συναντιούνται οι διαφορετικές σημαίες ευκαιρίας, οι διαφορετικές έδρες των εταιρειών, τα διαφορετικά δρομολόγια, εμπορεύματα και είδη καραβιών.

Μας ενδιαφέρει να εξετάσουμε την αντίφαση ανάμεσα στην λειτουργική αποσύνδεση του εφοπλιστικού κεφαλαίου από ένα συγκεκριμένο κράτος και την πολιτική οργάνωση των εφοπλιστών με βάση την εθνικότητα. Τουλάχιστον, αυτή η αντίφαση χαρακτηρίζει τους έλληνες εφοπλιστές.

Για τους έλληνες εφοπλιστές έχουν γραφτεί και γράφονται πάρα πολλά. Για τη σχέση τους με το κράτος που ξεκινάει το 18ο αιώνα, δηλαδή πριν από τη δημιουργία του κράτους! Για την αξιοποίηση του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, την ανακάλυψη των σημαιών ευκαιρίας στην κρίση του 1929, το ρόλο τους στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, τις σχέσεις τους με τη χούντα και την εγκληματική ναζιστική οργάνωση Χρυσή Αυγή, την φοροασυλία τους και φυσικά το πώς έχουν μετατρέψει τον πόλεμο σε ευκαιρία.

Συνεπώς, δύσκολα θα μπορούσε κανείς να γράψει κάτι που να μην έχει γραφεί. Εκεί, στην ιστορία ανάδειξης του ελληνικού εφοπλιστικού κεφαλαίου, υπάρχουν όλα τα στοιχεία για το πώς συσπειρώθηκαν οι εφοπλιστές μεταξύ τους κατ’ αρχάς και γύρω από το ελληνικό κράτος αφετέρου, όσες φορές το χρειάστηκαν. Πώς χρησιμοποίησαν και το ελληνικό κράτος, όπως και άλλα κράτη, για να φτάσουν να μην το έχουν ανάγκη ή να είναι αρκετά μικρό για τα μεγέθη τους ώστε να έχει κάτι να τους προσφέρει.

Ο πιο διάσημος έλληνας (;) εφοπλιστής είναι βέβαια ο Ωνάσης. Έχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον λοιπόν όταν ο ίδιος ο θρύλος των θαλασσών, των αιθέρων και των μεγάλων σαλονιών γράφει για τους τρόπους λειτουργίας και την “ελληνικότητα” της Ένωσης των εφοπλιστών, στην οποία δυσκολεύτηκε να μπει, ακόμα κι όταν παντρεύτηκε την κόρη ενός πατριάρχη της οικογένειας.

Το κείμενο το βρήκαμε στο κεφάλαιο της Τζελίνας Χαρλαύτη Το “κατηγορώ” του Αριστοτέλη Ωνάση προς τους εφοπλιστές και την ελληνική κυβέρνηση το 1947 (Ιόνιος Λόγος, 2013, Τμήμα Ιστορίας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Τόμος Δ’, Εκδόσεις Ιονίου Πανεπιστημίου). Τα αποσπάσματα που ακολουθούν (υπογραμμίσεις δικές μας, σχόλια σε αγκύλες με τα αρχικά ΓΛ) προέρχονται από την παρουσίαση του κειμένου από την Χαρλαύτη. Αν εξαιρέσει κανείς ένα θαυμασμό της συγγραφέως προς τον Ωνάση, που προκύπτει κι από το γεγονός ότι παρουσιάζει μόνο τη δική του πλευρά, η παρουσίαση του κειμένου είναι ακριβής.

Πρόκειται πιθανώς για το μόνο δημοσιευμένο γραπτό κείμενο του ίδιου του Ωνάση, από την εποχή που δεν είχε γίνει ακόμα διάσημος[1]. Αποκαλύπτει χρήσιμες πλευρές του “κατεστημένου” του εφοπλιστικού κεφαλαίου της εποχής, τους ανταγωνισμούς, τις κατηγορίες και τα προσχήματα, το ρόλο του ελληνικού κράτους και την τότε σχέση των εφοπλιστών με αυτό.

Είναι όμως και ένα ξεκατίνιασμα που ξεκίνησε επειδή ο Ωνάσης δεν μπορούσε να μπει στον “οίκο”, δηλαδή στην Ένωση, ώστε να απολαύσει τα οφέλη αυτής της συμμετοχής. Έμμεσα, μας δίνει μια σαφή εικόνα για το ποια ήταν αυτά τα οφέλη.

Ενδεικτικά, το κείμενο αρχίζει ως εξής (απευθυνόμενος, θυμίζω, στους έλληνες εφοπλιστές):

Λέγει το ρητόν «Τα εν οίκω μη εν δήμω». Καίτοι μου αρνείσθε το δικαίωμα να θεωρούμαι μέλος του οίκου αυτού, εν τούτοις προσεπάθησα, ειργάσθην και απεπειράθην να παραμείνουν τα πράγματα «εν οίκω». Ατυχώς όμως η ακατανόητος, πείσμων και όχι καλοήθης προσπάθειά σας εις το αφ’ενός μεν να μειώσητε την αξίαν της προτάσεως μου, διαστρέψοντες τον αγαθόν της σκοπόν, αφ’ ετέρου δε τα αλλεπάλληλα επιτελειακά σας συμβούλια μετά του Πρέσβεως δια να τορπιλλήσετε την υπόθεσιν, με αναγκάζουν, μετά λύπης μου, να σας αποτείνω την παρούσαν μου υπό τύπον ανοικτής επιστολής. Επανειλημμένως σας ειδοποίησα δια του κ. Κοτάκη να αφήσητε ανόχλητον την αγαθοεργόν πρότασίν μου και ανεπηρεάστους τους υπευθύνους να αποφασίσουν, προσέθεσα δε ότι εν εναντία περιπτώσει θα εκθέσω την όλην κατάστασιν εις την κοινήν γνώμην. Η εκλογή υπήρξε καθαρώς δική σας.

Ο Ωνάσης, που γεννήθηκε στο κοσμοπολίτικο περιβάλλον της Σμύρνης και αποφοίτησε από την Ευαγγελική Σχολή, ήταν γιος εμπόρου καπνών και ακολούθησε τους διεθνείς θαλάσσιους δρόμους των επιχειρήσεων των Ελλήνων.

Η μικρασιατική καταστροφή οδήγησε την οικογένεια Ωνάση στην Ελλάδα, όπως και εκατοντάδες χιλιάδες έλληνες πρόσφυγες από τα οθωμανικά εδάφη. Στην Αθήνα παρέμεινε μόνο για έναν χρόνο πριν ακολουθήσει το μεταναστευτικό κύμα, από την ανατολική Μεσόγειο προς τη Λατινική Αμερική. Το 1923 έφτασε στην Αργεντινή όπου αρχικά εργάστηκε ως τηλεφωνητής. (σ.326 κέ) […]

Μέσα σε μια δεκαετία είχε δημιουργήσει σημαντικές γνωριμίες με την πολιτική και οικονομική ελίτ στην Ελλάδα και την Αργεντινή, είχε συγκεντρώσει αρκετό κεφάλαιο [ΓΛ: πιθανότατα, όχι μόνο με τον ιδρώτα του] για να στραφεί το 1933 σε επενδύσεις προς τη ναυτιλία ενώ την ίδια χρονιά διορίστηκε Γενικός Πρόξενος της Ελλάδος στην Αργεντινή επί μία τριετία.

Καμπή στην πορεία των επιχειρήσεών του ήταν δύο συναντήσεις: η μία στις αρχές του 1930 με τον Κώστα Γράτσο, μέλος της παραδοσιακής διεθνούς ελληνικής εφοπλιστικής κοινότητας που παρέμεινε ένας από τους πολύτιμους φίλους και επιχειρηματικούς του συμβούλους και τον εισήγαγε στον ελληνικό εφοπλιστικό κύκλο και η άλλη με την Ίνγκεμποργκ Ντέντιχεν, κόρη παραδοσιακού νορβηγού εφοπλιστή, το 1934, που έγινε σύντροφός του την επόμενη δεκαετία και τον εισήγαγε στον σκανδιναυικό εφοπλιστικό κύκλο. Μέσω του Γράτσου γνωρίστηκε με τους πιο σημαντικούς Έλληνες εφοπλιστές και ακολούθησε την επιχειρηματική πρακτική των Ελλήνων: αγορά και διαχείριση μεταχειρισμένων πλοίων ξηρού φορτίου. Αγόρασε από το Ιθακήσιο γραφείο του Δρακούλη στο Λονδίνο τα πρώτα του δύο πλοία στα οποία έδωσε τα ονόματα των γονιών του: Σωκράτης και Πηνελόπη Ωνάση. Μέσω της Ντέντιχεν, γνωρίστηκε με τους πιο σημαντικούς Νορβηγούς εφοπλιστές και το 1938 ακολούθησε την επιχειρηματική πολιτική των Νορβηγών: νεότευκτα πλοία και στροφή στη νεοανερχόμενη αγορά πετρελαίου. Σε συνεργασία με νορβηγούς εφοπλιστές ναυπήγησε στο διάστημα 1938-1941 τρία δεξαμενόπλοια στα σουηδικά ναυπηγεία του Γκαίτενμποργκ: τα «Άριστον», «Αριστοφάνης» και «Μπουένος Άϊρες». Λόγω του ξεσπάσματος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου δεν μπόρεσε να διαχειριστεί ο ίδιος τα δεξαμενόπλοιά του, τα οποία αποκλείστηκαν στην Βαλτική, αλλά κατάφερε να πωλήσει σε πολύ υψηλές τιμές τα «Σωκράτης Ωνάσης» και «Πηνελόπη Ωνάση» το 1940. Στη διάρκεια του πολέμου μετέβη στην Αμερική [ΓΛ: αλίμονο…] όπου σε συνεργασία πάντα με τα ξαδέρφια του, τους αδελφούς Κονιαλίδη, αγόρασε και διαχειρίστηκε δύο δεξαμενόπλοια υπό παναμαϊκή σημαία, τα «Αντιόπη» και «Καλλιρόη». Επομένως, σε αυτή την πρώτη φάση των επιχειρήσεών του στη ναυτιλία, από το 1933 μέχρι το 1946 ήταν ένας μεσαίος εφοπλιστής ο οποίος διηύθυνε 2-4 πλοία. Ήταν επίσης ένας νεοεισερχόμενος εφοπλιστής, χωρίς οικογενειακή παράδοση στη ναυτιλία, κάτι πρωτόγνωρο στην παραδοσιακή εφοπλιστική «οικογένεια» της εποχής. Ήταν όμως επίσης και ένα νέο μέλος της «οικογενείας» εφόσον στις 29 Δεκεμβρίου 1946 παντρεύτηκε την μικρή κόρη ενός από τους «πατριάρχες» της ελληνικής ναυτιλίας, τον Σταύρο Λιβανό από την Χίο.

Για να κατανοήσει κανείς τη συγγραφή αυτής της ανοιχτής επιστολής ή υπομνήματος προς τον Πρόεδρο των Ελλήνων Εφοπλιστών στη Νέα Υόρκη, Μανώλη Κουλουκουντή είναι αναγκαία μια σύντομη αναφορά στην αγορά των πλοίων «Λίμπερτυ», ή πλοίων της «Ελευθερίας» όπως ονομάστηκαν, από έλληνες εφοπλιστές στην άμεση μεταπολεμική περίοδο. Οι τεράστιες απώλειες των συμμάχων τα δύο πρώτα χρόνια του πολέμου ανέδειξε επιτακτική την ανάγκη ναυπήγησης μεγάλων αριθμών φορτηγών πλοίων. Μεταξύ του 1941 και 1945, οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο Καναδάς αποδύθηκαν στα πιο μαζικά ναυπηγικά προγράμματα που είχε γνωρίσει ποτέ ο κόσμος, σε μια προσπάθεια να καλυφθεί η ζήτηση πλοίων, κατά τη διάρκεια του πολέμου. Μέσα σε τέσσερα χρόνια, μόνο στις ΗΠΑ καθελκύστηκαν 3.000 Λίμπερτυς των 10.000 d.w.t. (7.371 κ.ο.χ.). Υιοθετώντας την τεχνική της τράπεζας συναρμολόγησης (αλυσίδα) της αυτοκινητοβιομηχανίας του Detroit στη ναυπηγική, οι Αμερικανοί επέφεραν επανάσταση στη ναυπήγηση των πλοίων.

Το 1946, ο ελληνικός εμπορικός στόλος βρισκόταν σε εξαιρετικά χαμηλό επίπεδο, έχοντας στερηθεί το 70% της δύναμής του. Το 1939, διέθετε 1,8 εκατομμύρια κόρους ολικής χωρητικότητας (κ.ο.χ.), το 1946 είχαν απομείνει μόνο 500 χιλιάδες κ.ο.χ.Τον Οκτώβριο του 1945, ο Μανώλης Κουλουκουντής, ένας εφοπλιστής με μεγάλο κύρος στους εφοπλιστικούς κύκλους, έγραψε ότι: «Στηριζόμεθα επί του τύπου των «Λίμπερτυ» ως την κυρίαν πηγήν αντικαταστάσεως των βυθισθέντων ελληνικών πλοίων». Ο Ωνάσης υποστηρίζει στο παρακάτω υπόμνημα ότι αυτός έπεισε τον Μανώλη Κουλουκουντή όχι μόνο να προτείνει να κρατήσουν οι Έλληνες τα 14 Λίμπερτυς που τους είχαν δοθεί να διαχειριστούν στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και να προχωρήσουν σε
περαιτέρω αγορές.

Ο νόμος για την πώληση των εμπορικών πλοίων (Merchant Ship Sales Act), σύμφωνα με τον οποίο τα αμερικανικά πλοία μπορούσαν να πουληθούν σε αλλοδαπούς υπηκόους, ψηφίστηκε από το αμερικανικό Κογκρέσο, το Μάρτιο του 1946 και η Ναυτιλιακή Επιτροπή των Ηνωμένων Πολιτειών, που έγινε υπεύθυνη των πωλήσεων, αποφάσισε να πουλήσει πλοία με πίστωση σε ιδιώτες και συμμαχικές κυβερνήσεις. Οι εφοπλιστές που διέθεταν κεφάλαια σε αμερικανικές τράπεζες αγόρασαν Λίμπερτυς και τα έθεσαν υπό τη σημαία του Παναμά. Άλλοι έλληνες εφοπλιστές ζήτησαν την εγγύηση του ελληνικού κράτους, για να τους επιτραπεί να αγοράσουν τα Λίμπερτυς με πίστωση. Στις 9 Απριλίου του 1946, η ελληνική κυβέρνηση εγγυήθηκε δάνειο για την αγορά 100 Λίμπερτυς εκ μέρους των εφοπλιστών. Η εγγύηση δόθηκε επί κυβερνήσεως Τσαλδάρη και οι διαπραγματεύσεις ολοκληρώθηκαν από τον αρχηγό της κυβερνητικής αποστολής στην Αμερική Σοφοκλή Βενιζέλο –του οποίου ο αδελφός Κυριάκος Βενιζέλος ήταν εφοπλιστήςκαι τον Υπουργό Ναυτιλίας Νικόλαο Αβραάμ σε συνεργασία με τον Πρόεδρο των Ελλήνων Εφοπλιστών στη Νέα Υόρκη, Μανώλη Κουλουκουντή. Αυτή η εγγύηση επικρίθηκε δριμύτατα από ένα τμήμα του ελληνικού τύπου, εξαιτίας των ελάχιστων ανταλλαγμάτων που συνεπαγόταν η συμφωνία για το ελληνικό κράτος σε μια περίοδο τόσο κρίσιμη για την Ελλάδα. Ο αντιπολιτευτικός τύπος μαινόταν το 1947 με εκτενή αρθρογραφία στις εφημερίδες Ελευθερία, Ελευθέρα Ελλάς και Ριζοσπάστης με κατηγορίες για δωροδοκία, φαβοριτισμό και προμήθειες. Το μένος εκτονώθηκε, και μάλλον άδικα στον Υπουργό Ναυτιλίας Νικόλαο Αβραάμ ο οποίος κατηγορήθηκε ευθέως για προμήθειες. 

Ο Αριστοτέλης Ωνάσης, που αφέθηκε εκτός της αγοραπωλησίας των 100 Λίμπερτυς αναφέρει στο υπόμνημά του ότι «τα 100 εδωρήθησαν από την χειρονομίαν του Ελληνικού λαού». Υπολόγισε ότι μέσα στον πρώτο χρόνο τα 100 αυτά πλοία απέδωσαν εισόδημα 9 εκ. λίρες Αγγλίας και καθαρό κέρδος 2,8 εκ. λίρες Αγγλίας άρα οι εφοπλιστές δεν χρειάζονταν την εγγύηση του ελληνικού κράτους. Δηλαδή σε λιγότερο από τέσσερα χρόνια θα είχαν υπερεξοφλήσει το δάνειο το οποίο εγγυήθηκε το ελληνικό κράτος για 17 χρόνια. Σημειωτέον ότι τα Λίμπερτυ αγοράστηκαν για 16,5 εκ. λ.Α., το ένα τρίτο δηλαδή της αρχικής τους τιμής. Από αυτό το ποσό, μόνο 4,1 εκ. λ.Α., δηλαδή το 25% της συνολικής αξίας, πληρώθηκε τοις μετρητοίς από τους εφοπλιστές, ενώ τα υπόλοιπα 12,1 εκ. λ.Α. δόθηκαν με πίστωση από τους Αμερικανούς, με εγγύηση που παρείχε το Ελληνικό Κράτος.

Την αγορά των 100 Λίμπερτυς ακολούθησε η αγορά 7 τάνκερ τύπου Τ2 (16.500 τόνων νεκρού βάρους). Μαζί με τα Λίμπερτυς, η αμερικανική κυβέρνηση αποφάσισε να διαθέσει τάνκερ με πίστωση στις συμμαχικές κυβερνήσεις ή σε μεμονωμένους εφοπλιστές με κρατική εγγύηση, με τις ίδιες ευμενείς συνθήκες πληρωμής που αγοράστηκαν τα Λίμπερτυς. Επτά από αυτά τα τάνκερ παραχωρήθηκαν προς πώληση στην ελληνική κυβέρνηση. Για να μπορέσει να ανταγωνιστεί τους άλλους εφοπλιστές, ο Ωνάσης απηύθυνε […] ειδική προσφορά στο Υπουργείο Ναυτιλίας να αγοράσει τοις μετρητοίς τα 7 τάνκερ και να διαθέσει μέρος των κερδών στο ΝΑΤ (Ναυτικό Απομαχικό Ταμείο) και άλλους οργανισμούς, προς όφελος του Δημοσίου. […]

Σε αυτή τη φάση ο Ωνάσης προσπαθεί να διαρρήξει το τοίχος και να μπει στον κύκλο της Ένωσης Εφοπλιστών, στην οποία παραχωρεί δικαιώματα διαχείρισης του σχεδίου ακόμα και μετά θάνατον.

Η προσφορά του προκάλεσε άμεση αντίδραση από τους υπόλοιπους εφοπλιστές: τα 7 πλοία αγοράστηκαν τοις μετρητοίς από τους παραδοσιακούς εφοπλιστές, Νικόλαο Λυκιαρδόπουλο, Στρατή Ανδρεάδη, Σταύρο Λιβανό, Γεώργιο Νικολάου, τους γιούς του Πέτρου Γουλανδρή, το Μάρκο Νομικό και τους αδελφούς Χανδρή. Ο Αριστοτέλης Ωνάσης, που αποκλείστηκε όχι μόνο από την αγοραπωλησία των 100 Λίμπερτυς αλλά και από την αγορά των 7 δεξαμενοπλοίων, εξοργίστηκε, όπως φαίνεται και παρακάτω στο υπόμνημά του: «Τα μοιρασθήκατε και δεν μου αφήσατε ούτε ένα σωσίβιον, εμένα, του πρωτοπόρου της ιδέας, του ηθικού αυτουργού της όλης υποθέσεως, διότι άνευ εμού θα τα είχατε όλα επιστρέψει. Ηκούσθησαν δε και τα εξής ευχαριστήρια: “Δεν είναι Έλλην, τι δικαίωμα έχει αυτός ο Ανατολίτης, ο Αργεντίνος”». Ο Ωνάσης φέροντας το Υπόμνημα στη δημοσιότητα χτυπούσε στην αχίλλειο πτέρνα του εφοπλιστικού κόσμου που διατηρούσε τους κανόνες του παιχνιδιού «εντός των πυλών».

Επομένως το Υπόμνημά του είναι ένας τρόπος εκδίκησης προς την ελίτ των εφοπλιστών (ανάμεσα στην οποία και ο ίδιος ο πεθερός του!) για τον τρόπο που του συμπεριφέρθηκαν μέσα στο πλαίσιο ενός άγριου ανταγωνισμού στη μεταπολεμική περίοδο. Το «εφοπλιστικό κατεστημένο» με ηγέτη τον Μανώλη Κουλουκουντή, πάντα σύμφωνα με την παρούσα μαρτυρία του Ωνάση, προσπάθησε και κατάφερε να χειραγωγήσει τα εκάστοτε κυβερνητικά στελέχη ώστε να τον αποκλείσει από τη μεγάλη αυτή προσφορά αμερικανικών πλοίων.

Οι προτάσεις του Ωνάση που αναδείκνυαν την επιχειρηματική του οξυδέρκεια και την τάση του για την μεγάλη κλίμακα θεωρήθηκαν επικίνδυνα ανταγωνιστικές από τους συναδέλφους του που ήταν συχνά τρίτη και τέταρτη γενιά στη ναυτιλία. Το Υπόμνημα ξεκινά με τις προτάσεις που έκανε ο Ωνάσης στο ελληνικό κράτος δίδοντας ανταλλάγματα στους Έλληνες ναυτικούς και το πώς η ηγεσία του ελληνικού εφοπλισμού με επικεφαλής τον Μανώλη Κουλουκουντή τον απέκλεισε από αυτήν την αγορά χρησιμοποιώντας την επιρροή της σε στελέχη της ελληνικής κυβέρνησης καθώς και τον ναυτιλιακό Τύπο της εποχής ο οποίος καταφέρθηκε εναντίον του. Αναφέρει ορισμένες από τις κατηγορίες, που μπορούν να συνοψισθούν στο ότι θεωρείται ότι δεν ανήκει στους Έλληνες εφοπλιστές εφόσον είναι «Αργεντίνος ή Λεβαντίνος», στο ότι δεν λειτούργησε τα πλοία του υπό ελληνική αλλά υπό παναμαϊκή σημαία και ότι δεν εθυσίασε τίποτε στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αναφέρεται επίσης στις λασπολογίες εναντίον του για το πώς δημιούργησε την περιουσία του, για το ότι εκμεταλλεύθηκε τη θέση του ως Προξένου στην Αργεντινή, ότι ναυάγησε δολίως ένα πλοίο του ή ότι έκανε λαθρεμπόριο.

Η πένα του στοχεύει σε συγκεκριμένα κυβερνητικά στελέχη όπως τον Βασίλειο Δενδραμή με τον οποίο η έχθρα πρέπει να είχε αρχίσει από τον καιρό που ο Δενδραμής ορίστηκε ως Πρέσβης της Ελλάδος στην Αργεντινή, αναβαθμίζοντας σε Πρεσβεία το Προξενείο που είχαν στελεχώσει πριν οι Ωνάσης και Κονιαλίδης. Ο Δενδραμής διετέλεσε και κυβερνητικό στέλεχος επί Κυβερνήσεως Πέτρου Βούλγαρη το 1945 ως υφυπουργός Τύπου και Πληροφοριών·ως υψηλό στέλεχος του διπλωματικού σώματος διατήρησε ισχύ μέσα στο Υπουργείο Εξωτερικών και έπαιξε, σύμφωνα με τον Ωνάση, παρασκηνιακό ρόλο εναντίον του μέσω της ελληνικής κυβέρνησης στην Αθήνα και της Πρεσβείας στη Νέα Υόρκη και στον αποκλεισμό του από οποιαδήποτε αγορά αμερικάνικων πλοίων.

Στη συνέχεια ο Ωνάσης προβαίνει σε αποκαλύψεις για πρακτικές και μεθόδους ορισμένων Ελλήνων εφοπλιστών στη διάρκεια του Πρώτου και Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου καθώς και στη διάρκεια του μεσοπολέμου, δημοσιοποιώντας επιχειρηματικούς τρόπους, όχι πάντα νόμιμους, που ήξερε καλά η ναυτιλιακή αγορά του Πειραιά στοχοποιώντας συγκεκριμένους εφοπλιστές για αυτές τις μεθόδους: Μιλά για αισχροκέρδεια, φοροδιαφυγή, τεχνητές απώλειες πλοίων και ναυάγια, απάτες και τεχνάσματα καθώς και για παραπλάνηση ασφαλιστικών οργανισμών. Καταφέρεται εναντίον του Μανώλη Κουλουκουντή για διασπάθιση Δημόσιου χρήματος από την εκμετάλλευση των 14 Λίμπερτυ στη διάρκεια του πολέμου στη Νέα Υόρκη,καθώς και στενές σχέσεις με την Πρεσβεία της Νέας Υόρκης που τη χρησιμοποιούσε για ίδιον όφελος και παραπλάνηση των αμερικανικών φορολογικών αρχών. Αναλύει τις διευκολύνσεις του ελληνικού κράτους προς τους Έλληνες εφοπλιστές κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου και τις αντιπαραβάλλει με την παρεμβατική πολιτική των Σκανδιναυών και ιδιαίτερα της Νορβηγίας, αντιστοίχου ναυτικής χώρας με την Ελλάδα. Στο Υπόμνημά του αναλύει τη στενή σχέση Εφοπλισμού και Κράτους και «την σκανδαλώδη ευεργεσία» του Κράτους προς τους Εφοπλιστές στην περίπτωση της αγοράς των 100 Λίμπερτυ. Αποδεικνύει πως το Κράτος «τους εχάρισε τα πάντα» χωρίς την παραμικρή ανταμοιβή σε φορολογία ή άλλες παραχωρήσεις στη μεταπολεμική περίοδο: «όχι μόνον δεν μας ενοχλεί το ρωμέϊκο αλλά διαρκώς από 40 ετών σκανδαλωδώς μας εξαιρεί και μας ευεργετεί». Αναδεικνύει με λεπτομερείς υπολογισμούς τα τεράστια κέρδη του ελληνικού στόλου και των «100 Λίμπερτυς» που «με την υπογραφήν του ρακενδύτου γυναικοπαίδου δεν βάζομε πεντάρα, γινόμεθα ιδιοκτήται ενός καινούργιου καραβιού μας περισσεύουν 112.500 δολλ. και είμεθα εθνομάρτυρες», και πως το ελληνικό κράτος σε τέτοια εμφυλιοπολεμική περίοδο δεν έλαβε τίποτα. Αναφέρει, «πολλά, τα πάντα οφείλετε εις το Έθνος, αυτό δε όχι μόνον δεν σας οφείλει τίποτε, αλλά σας έχει χαρισθή σκανδαλωδώς». Αποκαλύπτει ότι δεν χρειαζόταν η εγγύηση του ελληνικού κράτους, οι εφοπλιστές που αγόρασαν τα Λίμπερτυς με κρατική εγγύηση σε λίγο χρόνο μπορούσαν να αποπληρώσουν ολόκληρα τα πλοία. Συνεχίζει, αναφερόμενος στην κατάθεση της πρότασης για την αγορά και τη διαχείριση των 7 δεξαμενοπλοίων, όπως αναφέρει στο παραπάνω τηλεγράφημά του. Παραθέτει ολόκληρη ανάλυση και υπολογισμούς που αποδεικνύουν πως, με την πρότασή του, σε πέντε χρόνια τα 7 δεξαμενόπλοια θα έβγαζαν τριάμισυ εκατομμύρια δολλάρια κέρδη για τους Έλληνες ναυτικούς. […]

Σε μια εποχή που δεν έχει καταφέρει να πάρει ακόμα αρκετά πλοία αμερικανικής ναυπήγησης περιμένει την μεσολάβηση του ελληνικού κράτους και των εκπροσώπων των εφοπλιστών για αυτό. Αυτό όμως δεν έγινε ποτέ, ο ίδιος ο Ωνάσης όμως κατάφερε να αγοράσει τελικά τουλάχιστον 22 πλοία αμερικανικής ναυπήγησης στη διάρκεια των επόμενων τριών χρόνων 1948-1951 μέσω εικονικών αμερικανικών εταιρειών, γεγονός που τον έφερε το 1954 αντιμέτωπο με την αμερικανική κυβέρνηση, σύγκρουση την οποία εν τέλει όχι μόνο αντιπαρήλθε αλλά από την οποία βγήκε και κερδισμένος. […]

Αναφέρεται απαξιωτικά στην ταπεινή καταγωγή των ελλήνων εφοπλιστών που προέρχονται από μικρά χωριά μικρών νησιών –ίσως για να τονίσει την αντίθεση με αυτόν που προέρχεται από την κοσμοπολίτικη Σμύρνηκαι οι οποίοι πλουτίζοντας ως «αγωγιάτες» ή «αχθοφόροι» της θάλασσας υπονοεί ότι έγιναν αρχοντοχωριάτες. Τους αποκαλεί τσιγγάνους, «το δε ηθικόν και πνευματικόν των επίπεδον ήτο τοιούτον που το καράβι ήτο κάτι χειρότερο από ένα περιοδεύον κάρο τσιγγάνων», και διακωμωδεί πως, όταν εκμεταλλευόμενοι τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο έγιναν πλούσιοι, μετεξελίχθηκαν σε μια νύχτα σε αριστοκράτες: «Ως εκ θαύματος λοιπόν μετατρέπονται οι τσιγγάνοι εις Λόρδους. Η σεντίνα [τα νερά που μαζεύονται στο πυθμένα του σκάφους] μετατρέπεται εις αλαβάστρινον πισίναν στην Κηφισσιά, το ματσακόνι [αιχμηρό εργαλείο και σφυρί με το οποίο οι ναύτες
βγάζουν τη σκουριά στο σκάφος]
εις μπαστούνι του γκόλφ … η κατσίκα του νησιού εις μυροβόλον Pekinois απ’ το Παρίσι, το τσεμπέρι της γυναίκας μας εις καπέλλο της Caroline Reboux, ο γάϊδαρος του νησιού εις αγγλικό καθαρόαιμο στο Long Champs».

Πέραν όμως των παραπάνω εκείνο που σαφώς καταδεικνύει ο Αριστοτέλης Ωνάσης με το υπόμνημά του είναι ότι δεν είναι μόνο ένας βαθύς γνώστης της ελληνικής και διεθνούς ναυτιλίας αλλά και απολύτως μέλος της εφοπλιστικής οικογένειας γνωρίζοντας όλα τα εκ των ένδον αρνητικά και θετικά για πρόσωπα και πράγματα. Και πέρα από την πρόσκαιρη ικανοποίηση της εκδίκησης μέσω της δημοσιοποίησης, βασικός του στόχος είναι η άμυνα, η δημόσια αποκάλυψη των πράξεών του και των επιχειρηματικών του επιλογών για να καλύψει τη συκοφαντία και την αδικία που νοιώθει ότι σέρνεται στο όνομά του. Όπως λέει και ο ίδιος με αυτό το υπόμνημα, «Δεν καυχώμαι, αλλ’ αμύνομαι και εξηγούμαι». 

Ο Ωνάσης δεν μπήκε ποτέ στη διοίκηση της Ένωσης, αλλά η κόρη του Χριστίνα Ωνάση συμμετείχε σε κάποια τρία διοικητικά συμβούλια. Με σατιρική διάθεση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, για την Ένωση, ο Ωνάσης θεωρούνταν λαθρο-εφοπλιστής, ένας ξένος που απειλούσε να τους πάρει τις δουλειές και τις γυναίκες. Το αν ήταν έλληνας ή όχι ήταν μάλλον δευτερευούσης σημασίας – ήταν ξένος ως προς την εφοπλιστική οικογένεια, ακόμα κι όταν έγινε μέλος μιας οικογένειας εφοπλιστών.

Αφού είδαμε την ανθρωπολογική πλευρά του ζητήματος, τις “καλές πρακτικές” του ελληνικού εφοπλισμού, τους εκβιασμούς, τα τερτίπια και τους ανταγωνισμούς, αφού παρακολουθήσαμε μέσα από τις φράσεις του ίδιου του Ωνάση τη συνεχή οικονομική στήριξη των εφοπλιστών από το κράτος με όλους τους τρόπους που αυτοί ζητούσαν, αφού δηλαδή πήραμε μια γεύση της “οικογένειας”, της “φαμίλιας” ή, όπως την λένε οι ίδιοι, της Ένωσης Ελλήνων Εφοπλιστών, ήρθε η ώρα να δούμε μια ακόμα ιδιαιτερότητα των ελλήνων εφοπλιστών, κι έτσι να κλείσουμε προς το παρόν το κεφάλαιό τους στη σειρά μας και ν’ ανοίξουμε ένα άλλο.

Αλλά αυτά θα τα δούμε στο επόμενο επεισόδιο.

Συνεχίζεται

[1] Το κείμενο υποβλήθηκε τον Σεπτέμβριο 1947 ως υπόμνημα/ανοιχτή επιστολή προς τον Πρόεδρο των Ελλήνων Εφοπλιστών στη Νέα Υόρκη Μανώλη Κουλουκουντή και διακινήθηκε «διά χειρός» σε διάφορα αντίτυπα σε δακτυλόγραφη μορφή στους ελληνικούς εφοπλιστικούς κύκλους της Νέας Υόρκης, του Λονδίνου και του Πειραιά. Δημοσιεύτηκε έξι χρόνια αργότερα από την ελληνική εφημερίδα στην Αθήνα, Εθνικός Κήρυξ σε 12 συνέχειες με τον τίτλο, «Η ναυτιλία μας μετά τον πόλεμον και η δράσις των Ελλήνων εφοπλιστών. Μια εξιστόρησις αγνώστων και καταπληκτικών γεγονότων, από τον δαιμόνιον Έλληνα εφοπλιστήν κ. Ωνάσην».

Υ.Γ.1. Ευχαριστώ το σύντροφο και φίλο Γιώργο Π. για την υπόδειξη του κειμένου της Χαρλαύτη και όλο το βοηθητικό υλικό που μου έχει στείλει γι’ αυτήν τη σειρά.

Υ.Γ. 2 Σ’ εκείνο τον Εθνικό Κήρυκα που ξεκίνησε η δημοσίευση του υπομνήματος του Ωνάση, πρωτοσέλιδο ήταν ο Στάλιν…

 http://www.katiousa.gr

Τιμητική Διάκριση Καλύτερης Ταινίας για το «Airhostess-737» του Θανάση Νεοφώτιστου στο 47ο Φεστιβάλ του Τορόντο

 Τιμητική Διάκριση Καλύτερης Ταινίας για το «Airhostess-737» του Θανάση Νεοφώτιστου στο 47ο Φεστιβάλ του ΤορόντοΤιμητική Διάκριση Καλύτερης Ταινίας για το «Airhostess-737» του Θανάση Νεοφώτιστου στο 47ο Φεστιβάλ του ΤορόντοΤιμητική Διάκριση Καλύτερης Ταινίας για το «Airhostess-737» του Θανάση Νεοφώτιστου στο 47ο Φεστιβάλ του Τορόντοhttps://im1.7job.gr/sites/default/files/imagecache/1200x675/article/2022/38/372684-airhostess-bcb.jpg

Μετά την παγκόσμια πρεμιέρα της στο 75ο Φεστιβάλ του Λοκάρνο, επισκέφθηκε το σημαντικότερο Φεστιβάλ της Αμερικής, το 47ο Διεθνές Φεστιβάλ του Τορόντο (TIFF). Εκεί, ανάμεσα σε 39 ταινίες, διαγωνίστηκε και κέρδισε Τιμητική Διάκριση Καλύτερης Ταινίας.

Η επιτροπή ανέφερε: «Η τιμητική διάκριση καλύτερης ταινίας πάει σε ένα πολύ διασκεδαστικό και εξαιρετικά εκτελεσμένο πορτρέτο μιας αεροσυνοδού σε προσωπική κρίση!».

Ταυτόχρονα, πολλά χιλιόμετρα μακριά, η «AirHostess-737» κέρδισε το Μεγάλο Βραβείο στο Γαλλικό Φεστιβάλ Κινηματογράφου, το 28ο L’Etrange Festival.

Αντιμέτωπο με την Ουάσινγκτον, το Πεκίνο ποντάρει στην οικονομία

 Αντιμέτωπη με διπλή απειλή η οικονομία της Κίνας | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η είσοδος της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου το 2001 είχε διευκολυνθεί από την ελπίδα των Αμερικανών ότι η οικονομική φιλελευθεροποίηση της χώρας θα είχε ως αποτέλεσμα το «πολιτικό άνοιγμα». Πάνω από είκοσι χρόνια αργότερα, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: η κατάργηση των ρυθμίσεων εξυπηρετεί το Πεκίνο, που στηρίζεται στις αμερικανικές πολυεθνικές εταιρείες προκειμένου να αντιμετωπίσει τις προσπάθειες προστατευτισμού του Λευκού Οίκου.

Στην ομιλία του κατά το άνοιγμα του φόρουμ Boao για την Ασία, του κινεζικού αντιστοίχου του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (του Νταβός), ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ αναφέρθηκε, τον Απρίλιο του 2021, σε μια νέα παγκόσμια τάξη. Με τους υπαινιγμούς του να αφορούν τις ΗΠΑ, απέρριψε κάθε ιδέα περί «ψυχρού πολέμου» και «ηγεμονίας», προτού δηλώσει: «Οφείλουμε να προωθήσουμε τη φιλελευθεροποίηση και τη διευκόλυνση του εμπορίου και των επενδύσεων, να εμβαθύνουμε την ενσωμάτωση των περιφερειακών οικονομιών και να ενισχύσουμε τις αλυσίδες εφοδιασμού (…) με προοπτική να οικοδομήσουμε μια ανοικτή παγκόσμια οικονομία. (…) Στην εποχή της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, το άνοιγμα και η ενσωμάτωση αποτελούν μια ακαταμάχητη ιστορική τάση. Η ύψωση τειχών ή η “αποσύζευξη” αντιβαίνουν στους οικονομικούς νόμους και στις αρχές της αγοράς»1.

Αυτός ο ύμνος στον οικονομικό φιλελευθερισμό έχει γίνει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο στις επίσημες κινεζικές διατυπώσεις. Απέναντι στις προσπάθειες προστατευτισμού των ΗΠΑ με στόχο την αναδιάρθρωση των διακρατικών αλυσίδων εφοδιασμού και τον περιορισμό της πρόσβασης της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας (ΛΔΚ) στις στρατηγικές τεχνολογίες, το κόμμα-κράτος παρουσιάζεται ως φανατικός υπέρμαχος του ελεύθερου εμπορίου και του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Υπολογίζοντας στον περιορισμένο πατριωτισμό και στην απεριόριστη όρεξη των διακρατικών ομίλων, ήρε τα εμπόδια που απέκλειαν την πρόσβαση σε ορισμένα τμήματα των εθνικών κεφαλαιαγορών και χορήγησε άδειες σε μεγάλους αμερικανικούς ομίλους ώστε να είναι σε θέση να εκμεταλλευτούν με πλειοψηφική ή και 100% συμμετοχή θυγατρικές εταιρείες σε εξειδικευμένες αγορές (διαχείριση περιουσιακών στοιχείων, πληρωμές, έκδοση ομολόγων, ασφάλιση, αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας κ.λπ.).

«Η Κίνα κάνει άνοιγμα ενώ οι ΗΠΑ κλείνουν», γράφουν οι «Global Times» (14 Ιουνίου 2020), αναφερόμενοι στις άδειες που χορήγησε η Τράπεζα της Κίνας, το 2019 και το 2020, στις Goldman Sachs, BlackRock, JPMorgan Chase, Citibank, Morgan Stanley, American Express, PayPal και Mastercard, μεταξύ άλλων. Ένα άρθρο της «China Daily» (18 Μαρτίου 2021) σημειώνει με ικανοποίηση ότι «η Wall Street δεν θα παραλείψει να κάνει εκείνο που κάνει καλύτερα: να αναζητήσει το κέρδος». Εκτίμηση που συμμερίζεται ο «Economist» (5 Σεπτεμβρίου 2020): «Η Κίνα δημιουργεί ευκαιρίες [τις οποίες το ξένο κεφάλαιο δεν] περίμενε, τουλάχιστον όχι τόσο γρήγορα. Πολλοί παρατηρητές επικεντρώνονται στην αποσύζευξη ΗΠΑ και Κίνας. Εντούτοις, για όσους διαχειρίζονται τα τρισεκατομμύρια δολάρια που κυκλοφορούν καθημερινά στις παγκόσμιες αγορές, η κυρίαρχη τάση μάλλον θυμίζει σύζευξη». «Όταν πρόκειται για κέρδη», γράφουν οι «Financial Times» (4 Φεβρουαρίου 2021), «μια θεμελιώδης αλήθεια σχετικά με τον στρατηγικό ανταγωνισμό μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας είναι πως υπάρχουν πολλά περισσότερα πράγματα που δημιουργούν έλξη από εκείνα που απωθούν».

Σύμφωνα με τις επίσημες εκτιμήσεις2, οι αμερικανικές εισροές στην Κίνα έφτασαν συνολικά τα 620 δισεκατομμύρια δολάρια την περίοδο της προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ, στις οποίες θα πρέπει να προστεθούν δεκάδες κινεζικές εταιρείες εισηγμένες στο χρηματιστήριο στις θέσεις αμερικανικών. Στα τέλη του 2019, οι Αμερικανοί επενδυτές κατείχαν τουλάχιστον 813 δισεκατομμύρια δολάρια κινεζικών μετοχών και ομολόγων, έναντι 368 δισεκατομμυρίων το 2016. Σήμερα το σύνολο φέρεται να αγγίζει τα 1.100 δισεκατομμύρια. Το 2020, τα ξένα περιουσιακά στοιχεία σε μετοχές αυξήθηκαν κατά 50% και τα ομόλογα κατά 28% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Οι αριθμοί αυτοί υποεκτιμούν τις εισροές κεφαλαίων, καθώς πολλές κινεζικές εταιρείες που εκδίδουν μετοχές έχουν θυγατρικές εγκατεστημένες σε υπεράκτιους φορολογικούς παραδείσους. Εβδομήντα τρεις θυγατρικές στις Νήσους Κέιμαν: «Περισσότερες από κάθε άλλη χώρα, μετά τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ταϊβάν», σύμφωνα με μια μελέτη του Ιουλίου του 2021, που διευκρινίζει: «Το 2017, οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί επενδυτές, καθώς και οι προερχόμενοι από την ευρωζώνη, κατείχαν 830 δισεκατομμύρια δολάρια σε μετοχές κινεζικών εταιρειών μέσω φορολογικών παραδείσων, από τα οποία τα 705 δισεκατομμύρια ήταν αποκλειστικά μέσω των Νήσων Κέιμαν»3. Μια πρόσφατη έκθεση συμπεραίνει ότι «η ενσωμάτωση της Κίνας στις παγκόσμιες οικονομικές αγορές επιταχύνεται»4.

Η εξέλιξη αυτή συνοδεύεται από μια πιο μαχητική διπλωματία, τη λεγόμενη «διπλωματία των λύκων πολεμιστών», και από μια αδιάλλακτη υποστήριξη των εθνικών συμφερόντων (εδαφικές διεκδικήσεις στην Ασία, περιοριστικά οικονομικά μέτρα ή κυρώσεις στις χώρες και στα άτομα που επικρίνουν τις επιδόσεις της ΛΔΚ σε θέματα ανθρώπινων δικαιωμάτων στο Σιντζιάνγκ και το Χονγκ Κονγκ κ.λπ.). Η στάση αυτή, που συνδυάζει ένταξη στην παγκοσμιοποίηση και σθεναρή υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας, είναι λιγότερο παράδοξη απ’ όσο μοιάζει. Η άνοδος της Κίνας κατέστη δυνατή μέσα από μια ελεγχόμενη ενσωμάτωση στην παγκόσμια αγορά. Η διεθνοποίηση όχι μόνο δεν την εγκλώβισε σε μια πορεία εξαρτημένης ανάπτυξης, αλλά συνέβαλε στο κτίσιμο της ισχύος της.

Νέες συγκεντρώσεις εξουσίας

Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Παρ’ όλο που κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα η ενσωμάτωση διαφορετικών γεωγραφικών ζωνών στην ευρωκεντρική παγκόσμια οικονομία ενίοτε μεταφράστηκε σε καταποντισμό των ευάλωτων κοινωνιών, ταυτόχρονα προκάλεσε νέες συγκεντρώσεις οικονομικής και πολιτικής εξουσίας. Έτσι, οι ροές κεφαλαίων διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των βρετανικών αποικιών. Ήταν καίριας σημασίας για τις ΗΠΑ, καθώς συνέβαλαν στην ενοποίηση της ηπείρου και στην ανάδυση μιας μεγάλης βιομηχανικής δύναμης. Οι Ευρωπαίοι –και κυρίως η Βρετανία– χρηματοδότησαν το αμερικανικό εξωτερικό εμπόριο και επένδυσαν στη γη, στη γεωργία, στο ζωικό κεφάλαιο, στις εθνικές και τις τοπικές αρχές, στις εμπορικές τράπεζες και στις υποδομές (οδικά δίκτυα, κανάλια και σιδηροδρόμους).

Από το τέλος του αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου, το 1865, έως το 1900, οι επενδύσεις προς τις ΗΠΑ ανέρχονταν κατά μέσο όρο στο 22% του συνόλου των βρετανικών επενδύσεων στον κόσμο. Και το 1913, παρά την προστασία των «αναπτυσσόμενων βιομηχανιών» και τους επαναλαμβανόμενους χρηματοπιστωτικούς πανικούς στις ΗΠΑ, αντιπροσώπευαν «πολύ περισσότερο από το ένα τρίτο του συνόλου των βρετανικών επενδύσεων εκτός Αυτοκρατορίας»5. Οι ροές αυτές έπαιξαν σημαντικό –και ενίοτε αποφασιστικό– ρόλο στον σχηματισμό του κεφαλαίου, συμβάλλοντας στην «ταχεία ανάπτυξη του πρώτου διαπεριφερειακού συστήματος μεταφορών» και στην ανάπτυξη της «αμερικανικής Δύσης και την ενσωμάτωσή της στην εθνική οικονομία… [και ιδίως] στη βιομηχανική οικονομία της Ανατολικής Ακτής»6.

Στην Ιαπωνία, οι εντατικές προσπάθειες βιομηχανικού και στρατιωτικού εκσυγχρονισμού κατά την περίοδο Μέιτζι (1868-1912) επίσης έλαβαν μια ζωτικής σημασίας βοήθεια από Βρετανούς και Αμερικανούς επενδυτές. Ο ιστορικός Χέρμπερτ Φάις σημειώνει πως «η Ιαπωνία την χρειαζόταν προκειμένου να αποκτήσει όπλα και να διεξάγει πολέμους, να ενοποιήσει τους σιδηροδρόμους της κάτω από μια αποτελεσματική ενιαία εθνική διοίκηση, να ενθαρρύνει τη βιομηχανία μεγάλης κλίμακας, να προσαρτήσει και να αναπτύξει την Κορέα και τη Μαντζουρία [στην Κίνα], να δημιουργήσει δημόσιες υπηρεσίες στις πόλεις της. Σχεδόν το ήμισυ του συνολικού δημόσιου χρέους της κατά τα χρόνια που προηγήθηκαν του πολέμου [με τη Ρωσία, από τον Φεβρουάριο του 1904 έως τον Σεπτέμβριο του 1905] αποτελείτο από εξωτερικά δάνεια. Χρησιμοποίησε τις τεχνικές γνώσεις και τον εξοπλισμό από όλο τον κόσμο, ωστόσο τα κεφάλαια προέρχονταν κυρίως από το Ηνωμένο Βασίλειο. Μπορούμε να πούμε ότι χάρη σε αυτό το κεφάλαιο, όπως και χάρη στην πολιτική εξάρτησή της, το Ηνωμένο Βασίλειο έκανε την Ιαπωνία μεγάλη δύναμη»7.

Στην περίπτωση της Κίνας, το κράτος έπαιξε πρωταρχικό ρόλο, με ένα βαθμιαίο άνοιγμα που περιλάμβανε ελέγχους στο είδος και στον όγκο των ξένων κεφαλαίων, όπως και με μεταφορές τεχνολογίας μέσω κοινοπραξιών στις οποίες οι ξένοι συνήθως κατείχαν μειοψηφικό μερίδιο. Στους βιομηχανικούς τομείς-κλειδιά, υπαγόρευσε τους δικούς του όρους στους μετόχους, ευνοώντας παράλληλα την εμφάνιση «εθνικών πρωταθλητών» όπως η Huawei, ικανών να αντιμετωπίσουν τον παγκόσμιο ανταγωνισμό8. Ακόμα και η φιλελευθεροποίηση των επενδυτικών καθεστώτων και η πώληση μέσω μετοχών ορισμένων δημόσιων εταιρειών, στα τέλη της δεκαετίας του 2000, δεν προκάλεσαν απώλεια του ελέγχου: το κράτος διατήρησε «την ιδιοκτησία των βασικών περιουσιακών στοιχείων, το δικαίωμα στους διορισμούς του προσωπικού, θεμέλιο ενός ισχυρού συστήματος πατρονίας, καθώς και μιας πλήρους επιτήρησης και σχεδιασμού από τους κεντρικούς φορείς του κόμματος και του κράτους»9. Κάτι που εξακολουθεί να ισχύει και σήμερα, όπως μαρτυρούν τα εντυπωσιακά πειθαρχικά μέτρα εναντίον των κινεζικών ψηφιακών γιγάντων Alibaba και Tencent, οι οποίοι κατά την άποψη του κράτους έγιναν πολύ σημαντικοί και αυτόνομοι στον τομέα των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, καθώς και σε πολλές άλλες επιχειρήσεις, των οποίων ο κατάλογος συνεχώς διευρύνεται.

Η σχετικά περιορισμένη πρόσβαση στην αγορά που έχει παραχωρηθεί στις ξένες χρηματοπιστωτικές εταιρείες, οι οποίες επίσης υφίστανται το μακρύ ρυθμιστικό χέρι του κράτους, συνεπάγεται περιορισμένους κινδύνους για την Κίνα, καθώς ο χρηματοπιστωτικός τομέας της κυριαρχείται από τεράστιες εμπορικές τράπεζες συνδεόμενες με το κράτος. Το ελεγχόμενο άνοιγμα προσφέρει σημαντικά δυνητικά πλεονεκτήματα. Επιτρέπει την είσοδο παικτών με τεχνογνωσία ικανή να συμβάλει στην ανάπτυξη σινοκεντρικών χρηματοπιστωτικών κέντρων, με την προοπτική της διεθνοποίησης του γουάν. Ταυτόχρονα, εδραιώνει και διευρύνει τον κύκλο των ιδιωτικών φορέων που έχουν άμεσο όφελος από την επιτυχία της κινεζικής οικονομίας.

Με αυτόν τον τρόπο, το κινεζικό κράτος κινητοποιεί το διακρατικό κεφάλαιο, το οποίο πηγαίνει αντίθετα στο ρεύμα των αμερικανικών στρατηγικών συμφερόντων, προκειμένου να μετριάσει τις κινήσεις προστατευτισμού εκ μέρους του ανταγωνιστή του. Οι κυριότεροι χρηματοπιστωτικοί φορείς εμπλέκονται στο έργο της οικοδόμησης του κινεζικού κράτους, όπως έκαναν πριν από εκείνους οι διακρατικές βιομηχανικές επιχειρήσεις. Κάποιοι παίζουν εσκεμμένα το παιχνίδι: «Οι αυτοκρατορίες αναπτύσσονται εφόσον είναι παραγωγικές, οικονομικά υγιείς, όταν κερδίζουν περισσότερα από όσα δαπανούν… [και] όταν ο λαός τους έχει καλή μόρφωση, εργάζεται σκληρά και συμπεριφέρεται με πολιτισμένο τρόπο», δηλώνει με ενθουσιασμό ο διευθυντής του αμοιβαίου κεφαλαίου αντιστάθμισης κινδύνου (hedge fund) Bridgewater Associates10.

Μολονότι βαθιά αλληλοεξαρτώμενοι (εμπορικά, χρηματοπιστωτικά και τεχνολογικά), ο κινεζικός και ο αμερικανικός πόλος του παγκόσμιου καπιταλισμού είναι εγκλωβισμένοι σε έναν έντονο και διαρκή στρατηγικό ανταγωνισμό. Όσο και αν το Πεκίνο λέει ότι «η τροποποίηση του οικονομικού νόμου μέσω της πολιτικής ισχύος είναι ανέφικτη», η κρατική ισχύς κερδίζει και πάλι έδαφος στις ΗΠΑ. Και η αντίφαση ανάμεσα στα στρατηγικά συμφέροντα του μηχανισμού εθνικής ασφάλειας και σε εκείνα της διακρατικής οικονομίας γίνεται όλο και πιο σαφής: ωθεί την Ουάσινγκτον να εγκαταλείψει την παγκόσμια φιλελευθεροποίηση –κεντρική έως τώρα στόχευση της διεθνούς οικονομικής πολιτικής– και επαναφέρει το κράτος του προστατευτισμού και του παρεμβατισμού.

Στις 3 Ιουνίου 2021, η κυβέρνηση Μπάιντεν αποφάσισε να ανανεώσει και να διευρύνει το πεδίο εφαρμογής του διατάγματος 13959 της κυβέρνησης Τραμπ, το οποίο αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της «απειλής που θέτει το στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα της ΛΔΚ», ποινικοποιώντας τα άτομα και τις επιχειρήσεις που έχουν διασυνδέσεις μαζί του11. Η απόφαση αυτή ακολουθεί την ανακοίνωση, στις 8 Απριλίου 2021, του Γραφείου Βιομηχανίας και Ασφάλειας του υπουργείου Εμπορίου, που προσθέτει κινεζικές εταιρείες υπερυπολογιστών στην επονομαζόμενη λίστα των οντοτήτων με εμπλοκή «σε δραστηριότητες αντίθετες με τα συμφέροντα της εθνικής ασφάλειας ή της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ».

Αποκλίνουσες λογικές

Μια έκθεση του Λευκού Οίκου σχετική με τις εφοδιαστικές αλυσίδες της Αμερικής εκτιμά ότι τρωτά σημεία υπάρχουν «στην κατασκευή ημιαγωγών και την προηγμένη συσκευασία, στις μπαταρίες μεγάλης χωρητικότητας όπως εκείνες των ηλεκτρικών οχημάτων, σε αποφασιστικής σημασίας μεταλλεύματα και πρώτες ύλες, στα φαρμακευτικά προϊόντα και τα προηγμένα φαρμακευτικά υλικά (API)»12. Σημειώνει τους «έξι βασικούς βιομηχανικούς τομείς που αποτελούν το υπόβαθρο της οικονομικής και της εθνικής ασφάλειας της Αμερικής: τη βιομηχανική βάση της άμυνας, της δημόσιας υγείας και των βιολογικών παρασκευασμάτων, των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών, του ενεργειακού τομέα, των μεταφορών και τις αλυσίδες εφοδιασμού για την παραγωγή γεωργικών πρώτων υλών και τροφίμων».

Στις 8 Ιουνίου του 2021, η Γερουσία υιοθέτησε τον «Αμερικανικό Νόμο για την Καινοτομία και τον Ανταγωνισμό», μια διακομματική πρωτοβουλία που επέτρεψε τη χορήγηση 250 δισεκατομμυρίων δολαρίων, σε διάστημα πέντε ετών, στην ιδιωτική και δημόσια έρευνα και ανάπτυξη στο πεδίο της υψηλής τεχνολογίας. Η απόκλιση μεταξύ της λογικής του κεφαλαίου και της λογικής του κράτους θυμίζει τις συνθήκες που είχαν ανακόψει, στα τέλη του 19ου αιώνα, την πρώτη καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση.


  1. Xi Jinping, «Pulling together through adversity and toward a shared future for all», Κινεζικό Υπουργείο Εξωτερικών, 20 Απριλίου 2021.
  2. Hudson Lockett και Thomas Hale, «Global investors place Rmb1tn bet on China breakthrough», «Financial Times», Λονδίνο, 14 Δεκεμβρίου 2020.
  3. Ben van der Merwe, «How low-tax jurisdictions hide the vulnerability of emerging economies», «Investment Monitor», 13 Ιουλίου 2021.
  4. Nicholas R. Lardy και Tianlei Huang, «China’s financial opening accelerates», Έκθεση 20/17 του Ινστιτούτου Πήτερσον για τη Διεθνή Οικονομία (PIIE), Ουάσινγκτον, Δεκέμβριος 2020.
  5. Herbert Feis, «Europe: The World’s Banker, 1870-1914», εκδόσεις Augustus M. Kelley, Κλίφτον (Νιου Τζέρσεϊ), 1930.
  6. Lance E. Davis και Robert J. Cull, «International Capital Markets and American Economic Growth (1820-1914)», Cambridge University Press, 1994.
  7. Herbert Feis, «Europe…», ό.π.
  8. Βλ. «Comment l’État chinois a su exploiter la mondialisation», «Le Monde diplomatique», Δεκέμβριος 2017.
  9. Margaret Pearson, «Governing the Chinese economy: Regulatory reform in the service of the state», «Public Administration Review», τόμος 67, τ. 4, Ουάσινγκτον, 2007.
  10. Αναφέρεται στο Heng Weili, «Wall Street, investors reject decoupling from China», «China Daily», Πεκίνο, 18 Μαρτίου 2021.
  11. «Executive order addressing the threat from securities investments that finance certain companies of the People’s Republic of China», Λευκός Οίκος, Ουάσινγκτον, 3 Ιουνίου 2021.
  12. «Building resilient supply chains revitalizing American manufacturing, and fostering broad-based growth», Λευκός Οίκος, Ουάσινγκτον, 4 Ιουνίου 2021.

Share

Facebook Digg Stumbleupon Favorites More