Απομυθοποίηση των αιτίων της κρίσης

ΤΑΚΗΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ

Όπως προσπάθησα να δείξω στα προηγούμενα άρθρα, είναι αδύνατη οποιαδήποτε ριζική αλλαγή πολιτικής για την έξοδο από τη σημερινή οικονομική (και όχι μόνο!) καταστροφή, χωρίς μονομερή έξοδο από την ΕΕ και διαγραφή του Χρέους, ακύρωση της μνημονιακής νομοθεσίας, και τις αναγκαίες γεωστρατηγικές μεταβολές που περιέγραψα στο προηγούμενο άρθρο. Μόνο έτσι θα μπορούσαμε να ανακτήσουμε το ελάχιστο της απαιτουμένης οικονομικής και εθνικής κυριαρχίας για μια στρατηγική οικονομικής αυτοδυναμίας, που είναι αναγκαία για τη μόνιμη έξοδο από την κρίση μέσα από την οικοδόμηση μιας νέας παραγωγικής δομής για τη κάλυψη των αναγκών μας. Αυτό σημαίνει ότι είναι εντελώς αποπροσανατολιστικές οι απόψεις ότι θα μπορούσαμε να εφαρμόσουμε άλλη πολιτική ακόμη και μέσα στην Ευρωζώνη (ΣΥΡΙΖΑ), ή ότι θα αρκούσε η έξοδος από το Ευρώ (χωρίς την παράλληλη άμεση και μονομερή έξοδο από την ΕΕ) για την εφαρμογή μιας ριζικά διαφορετικής οικονομικής στρατηγικής (ΑΝΤΑΡΣΥΑ, Σχέδιο Β, ΕΠΑΜ κ.λπ.). Και είναι αποπροσανατολιστικές οι απόψεις αυτές γιατί, όπως θα προσπαθήσω να δείξω σύντομα, η αιτία της οικονομικής καταστροφής δεν είναι ούτε οι πολιτικές λιτότητας της τρόικας, όπως υποστηρίζουν οι οπαδοί της πρώτης, ούτε ο κακός σχεδιασμός (και υλοποίηση) του Ευρώ που μας οδήγησαν στα ελλείμματα και το υπέρογκο Χρέος, όπως ισχυρίζονται οι (“πιο προοδευτικοί”) υποστηρικτές της δεύτερης.

Έτσι, οι μεν πρώτοι ακόμη πιπιλούν τη καραμέλα ενός παρωχημένου διεθνισμού ότι ο αγώνας του Ευρωπαϊκού προλεταριάτου μέσα στην ΕΕ θα ανατρέψει τις πολιτικές λιτότητας, παρά το γεγονός ότι, μετά πέντε σχεδόν χρόνια οικονομικής σύνθλιψης των λαϊκών στρωμάτων, δεν έχει γίνει ούτε μια (“επίσημη” ή ανεπίσημη) πανευρωπαϊκή απεργία κατά των πολιτικών αυτών! Οι δε δεύτεροι, λειτουργώντας σαν “Σχέδιο Β” της υπερεθνικής ελίτ για την περίπτωση που οι Ευρω-ελίτ θα αναγκαστούν να εκδιώξουν (προσωρινά ή μόνιμα) την Ελλάδα από την Ευρωζώνη, μιλούν για έξοδο από το Ευρώ, αλλά όχι και από την ΕΕ. Όμως και στις δύο περιπτώσεις η αποτυχία είναι δεδομένη, μολονότι οι συνέπειες της δεν θα είναι πανομοιότυπες γιατί, ενώ στην πρώτη περίπτωση (κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ και ‘αντιμνημονιακών’) αυτό θα σήμαινε και το οριστικό τέλος της «Αριστεράς» στην Ελλάδα, (όπως ήδη έχει γίνει στην Ευρώπη), στην δεύτερη περίπτωση, η εικόνα θα ήταν πιο θολή, δεδομένου ότι η επανεισαγωγή και σχετική υποτίμηση της δραχμής θα είχε αρχικά κάποια θετικά αποτελέσματα. Αλλά, αυτά θα ήταν εντελώς προσωρινά αν δεν συνοδευόντουσαν από την αλλαγή της ίδιας της παραγωγικής δομής.

Ο κύριος είναι ότι δεν κατανοούν ότι η σημερινή καταστροφική κρίση οφείλεται σε διαρθρωτικούς λόγους που ελάχιστη έχουν σχέση με τις πολιτικές λιτότητας, ή το ίδιο το Χρέος και τον τρόπο αντιμετώπισής του.

Όσον αφορά στις πολιτικές λιτότητας πρώτα, είναι φανερό ότι αποτελούν συνέπεια και όχι αιτία της καταστροφικής κρίσης. Η  λύση, επομένως,  στο «πρόβλημα» δεν είναι απλά η ανισοκατανομή εισοδήματος σε βάρος των κερδών και υπέρ των μισθών, όπως (υποτίθεται «Μαρξιστικά»)  διατείνονται «Μαρξιστές της εξαπάτησης», εφόσον βέβαια η ανισοκατανομή αυτή είναι εγγενές χαρακτηριστικό του καπιταλιστικού συστήματος. Η μοναδική  άλλωστε βελτίωσή της με αυτό τον τρόπο έγινε στην περίοδο της σοσιαλδημοκρατίας, μέσω της ανακατανομής του φορολογικού βάρους, σε βάρος των πλουσίων. Όμως, αυτή η ανακατανομή είναι πια εντελώς ανέφικτη στην περίοδο της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, αφού οι πολυεθνικές μπορούν πολύ εύκολα να μετακομίσουν σε φορολογικούς παραδείσους τύπου Ιρλανδίας, Ινδίας κ.λπ., αφήνοντας ανεργία και φτώχεια πίσω τους.

Ούτε, όμως, το πρόβλημα είναι τα ελλείμματα και τα συνακόλουθα χρέη που δημιούργησαν σπάταλες δημοσιονομικές πολιτικές ή, όπως ισχυρίζονται πιο εκλεπτυσμένες «αναλύσεις», το γεγονός ότι η Γερμανική ελίτ συμπίεσε τις αυξήσεις των Γερμανικών μισθών, την στιγμή που οι άλλες ελίτ στην Ευρωζώνη, και ιδιαίτερα οι περιφερειακές, έκαναν το ακριβώς αντίθετο, δημιουργώντας ένα τεχνητό πλεονέκτημα ανταγωνιστικότητας και συνακόλουθα πλεονάσματα στο Γερμανικό ισοζύγιο πληρωμών και, αντίστροφα, χαμηλή ανταγωνιστικότητα και αντίστοιχα ελλείμματα στον Ευρωπαϊκό Νότο. Πράγμα που οδήγησε σε υπέρμετρη αύξηση του (εύκολου, λόγω Ευρώ) δανεισμού των περιφερειακών χωρών, μέχρι να σκάσει η χρηματοπιστωτική «φούσκα», οπότε έκλεισε και αυτή η στρόφιγγα, με τις γνωστές συνέπειες στις υπερδανεισμένες χώρες. Γι' αυτό και οι Ευρω-ελιτ μόλις αποφάσισαν ακόμη μεγαλύτερο οικονομικό έλεγχο των Ευρω-μελών, μέσα από την Τραπεζική Ένωση.

Όμως, η ανταγωνιστικότητα δεν εξαρτάται μόνο από τις σχετικές τιμές (ντόπιων προϊόντων σε σχέση με αυτές των εισαγόμενων) οπότε πράγματι η διαμόρφωση των μισθών στον Ευρωπαϊκό Βορρά, , σε σχέση με τον Ευρωπαϊκό Νότο θα μπορούσε να παίξει καθοριστικό ρόλο. Η ανταγωνιστικότητα εξαρτάται, ακόμη περισσότερο, από την παραγωγικότητα που δημιουργούν οι αναπτυξιακές επενδύσεις, και αυτές στην έρευνα και την τεχνολογία, οι οποίες δημιουργούν «διαφορικά» ιστορικά επίπεδα στην παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα, τα οποία μόνο προσωρινά επηρεάζουν οι βραχυχρόνιες αλλαγές τιμών και μισθών. Η Ελληνική παραγωγικότητα εργασίας, για παράδειγμα, ήταν ιστορικά πολύ χαμηλότερη από αυτήν της Ευρωζώνης (το 2006 ήταν μόλις το 77% της μέσης κοινοτικής), πράγμα καθόλου περίεργο αφού η αναλογία παραγωγικών επενδύσεων στο ΑΕΠ είναι πολύ υψηλότερη στον Ευρωπαϊκό Βορρά.

Συμπερασματικά, οι ανομοιογενείς ανταγωνιστικότητες και παραγωγικότητες είναι αναπόφευκτες σε μια οικονομική ένωση χωρών με άνισα επίπεδα ανάπτυξης, όπως η ΕΕ, εξαιτίας του ανισομερούς χαρακτήρα του καπιταλιστικού τρόπου ανάπτυξης. Το γεγονός, επομένως, ότι το Ευρώ δεν επιτρέπει την αλλαγή της αξίας του νομίσματος μιας χώρας με χαμηλή ανταγωνιστικότητα, όπως η Ελλάδα,  δεν είναι η αιτία της κρίσης. Και αυτό, γιατί η χαμηλή ανταγωνιστικότητα στην Ελλάδα είναι αναπτυξιακό πρόβλημα, που βασικά οφείλεται στην ίδια την ένταξη μας στην ΕΕ, η οποία συνέβαλε τα μέγιστα στην καταστροφή της παραγωγικής μας δομής, και όχι απλά στην αδυναμία μας να υποτιμήσουμε το νόμισμα που, από μόνη της, μόνο προσωρινά ευεργετικά αποτελέσματα θα είχε.

​http://inclusivedemocracy.org/fotopoulos/greek/grE/gre2014/2011_01_12.html

http://www.inclusivedemocracy.org/fotopoulos/

www.periektikidimokratia.org

Διαβάστε περισσότερα

Ο καλύτερος τρόπος να πεις κάτι είναι να το κάνεις. Tου Ernesto Che Guevara

Η παρακάτω ιστορική ομιλία εκφωνήθηκε από τον Τσε σε κουβανούς φοιτητές της Ιατρικής, στις 20 Αυγούστου 1960.

Όλοι σχεδόν ξέρετε ότι ξεκίνησα τη σταδιοδρομία μου ως γιατρός πριν από αρκετά χρόνια. Όταν ξεκίνησα, όταν άρχισα να σπουδάζω ιατρική, οι περισσότερες από τις ιδέες που έχω σήμερα ως επαναστάτης απουσίαζαν από το οπλοστάσιο των ιδανικών μου. Ήθελα να πετύχω, όπως θέλουν όλοι. Το όνειρο μου ήταν να γίνω διάσημος ερευνητής. Το όνειρο μου ήταν να δουλεύω ακούραστα για να πετύχω κάτι που θα μπορούσε πραγματικά να τεθεί στην υπηρεσία της ανθρωπότητας, αλλά, την ίδια στιγμή, θα αποτελούσε κι έναν προσωπικό θρίαμβο. Ήμουν, όπως όλοι μας, ένα παιδί του περιβάλλοντος μου. Μέσα από κάποιες ειδικές περιστάσεις, ίσως και εξαιτίας του χαρακτήρα μου επίσης, αφού πήρα το  πτυχίο μου, άρχισα να ταξιδεύω στη Λατινική Αμερική και τη γνώρισα πολύ καλά.

Με εξαίρεση την Αϊτή και τη Δομινικανή Δημοκρατία, επισκέφτηκα -με τον έναν ή τον άλλο τρόπο- όλες τις άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής. Έτσι όπως ταξίδευα, πρώτα ως φοιτητής και ύστερα ως γιατρός, άρχισα να έρχομαι σε στενή επαφή με τη φτώχεια, την πείνα, τις αρρώστιες, την αδυναμία να θεραπευτεί ένα παιδί από έλλειψη μέσων, με το μούδιασμα που προκαλούν η πείνα και οι τιμωρίες, ώσπου φτάνουμε σ’ ένα σημείο που φαντάζει ασήμαντο γεγονός να χάνει ένας γονιός το παιδί του, όπως συχνά συμβαίνει στις σκληρά δοκιμαζόμενες κοινωνικές τάξεις στην πατρίδα μας, τη Λατινική Αμερική. Κι άρχισα να βλέπω ότι υπήρχε κάτι που μου φαινόταν τότε σχεδόν εξίσου σημαντικό με την καριέρα μου ή με τη συμβολή μου στην ιατρική επιστήμη, και αυτό ήταν να βοηθήσω εκείνουςτους ανθρώπους.

Εξακολούθησα όμως να είμαι, όπως όλοι μας εξακολουθούμε να είμαστε, ένα παιδί τουπεριβάλλοντος μου και ήθελα να βοηθήσω εκείνους τους ανθρώπους με τις προσωπικές μου προσπάθειες. Είχα ήδη ταξιδέψει πολύ – βρισκόμουν τότε στη Γουατεμάλα, στη Γουατεμάλα του [δημοκρατικά εκλεγμένου Γιάκομπο] Άρμπενς – και είχα αρχίσει να κρατάω κάποιες σημειώσεις γιατη συμπεριφορά ενός επαναστάτη γιατρού. Άρχισα να εξετάζω τι χρειαζόμουν για να γίνω έναςεπαναστάτης γιατρός. Η επίθεση εξαπολύθηκε, ωστόσο: το πραξικόπημα [του 1954] οργανώθηκε από τη Γιουνάιτεντ Φρουιτ Κόμπανι, το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, τον [διευθυντή της CIA] Φόστερ Ντάλες-στην πραγματικότητα, ήταν όλοι τους ένα και το αυτό – και το ανδρείκελο Καστίγιο Άρμας [με τον οποίο αντικατέστησαν τον Άρμπενς]. Η επίθεση ήταν πετυχημένη, δεδομένου ότι ο λαός δεν είχεφτάσει ακόμα στο επίπεδο ωριμότητας που έχει σήμερα ο λαός της Κούβας. Και μια ωραία μέρα εγώ,όπως πολλοί άλλοι, πήρα το δρόμο της εξορίας, ή πάντως το δρόμο της φυγής από τη Γουατεμάλα, αφού δεν ήταν αυτή η πατρίδα μου. Τότε συνειδητοποίησα κάτι βασικό: για να γίνω επαναστάτης γιατρός ή απλώς επαναστάτης, έπρεπε πρώτα να υπάρξει επανάσταση.

Η μεμονωμένη προσπάθεια, η προσωπική προσπάθεια, η καθαρότητατων ιδανικών, η επιθυμία για θυσία μιας ολόκληρης ζωής στο πιο ευγενικό ιδανικό δε σημαίνουν τίποτα αν αυτή η προσπάθεια γίνεται μεμονωμένα, απόμερα, σε μια γωνιά της Λατινικής Αμερικής, απέναντι σε εχθρικές κυβερνήσεις και κοινωνικές συνθήκες που δεν επιτρέπουν την πρόοδο. Η επανάσταση έχει ανάγκη αυτό που γίνεται στην Κούβα: την κινητοποίηση ενός ολόκληρου λαού, που έχει μάθει να χρησιμοποιεί τα όπλα και να είναι ενωμένος στη μάχη, που ξέρει τι αξία έχει ένα όπλο και τι αξία έχει η ενότητα του λαού. Ερχόμαστε λοιπόν στην καρδιά του προβλήματος που έχουμε σήμερα μπροστά μας. Έχουμε ήδη το δικαίωμα και την υποχρέωση ακόμα να είμαστε, πρώτα απ’ όλα, επαναστάτες γιατροί, δηλαδή άτομα που θέτουν τις τεχνικές γνώσεις του επαγγέλματος τους στην υπηρεσία της επανάστασης και του λαού.
Επιστρέφουμε τώρα στα αρχικά ερωτήματα: Πώς δουλεύει κανείς αποτελεσματικά για την κοινωνική ευημερία; Πώς συμβιβάζει κανείς την ατομική προσπάθεια με τις ανάγκες της κοινωνίας; Πρέπει να ξαναφέρουμε στο νου μας πώς ήταν η ζωή του καθενός από εμάς, τι έκανε και τι πίστευε καθένας από εμάς, ως γιατρός ή λειτουργός της δημόσιας υγείας από άλλη θέση, πριν από την επανάσταση. Πρέπει να το κάνουμε με βαθύ κριτικό ενθουσιασμό. Θα συμπεράνουμε τότε ότι σχεδόν όλα όσα πιστεύαμε και νιώθαμε εκείνη την παλιά εποχή πρέπει να παραμεριστούν και ότι ένας νέοςτύπος ανθρώπου πρέπει να δημιουργηθεί. Αν ο καθένας από εμάς γίνει ο αρχιτέκτονας αυτού του νέου τύπου ανθρώπου για τον εαυτό του, τότε η δημιουργία αυτού του νέου τύπου ανθρώπου που θα αντιπροσωπεύει τη νέα Κούβα θα είναι πολύ ευκολότερη.

Είναι καλό για σας – τους παρόντες, τους κατοίκους της Αβάνας – να βάλετε καλά στο μυαλό σας αυτήν την ιδέα: ότι στην Κούβα γεννιέται ένας νέος τύπος ανθρώπου, που δεν μπορεί να εκτιμηθεί πλήρως στην πρωτεύουσα, αλλά μπορεί κανείς να τον δει σε κάθε άλλη γωνιά της χώρας. Όσοι από εσάς πήγατε στη Σιέρρα Μαέστρα στις 26 Ιουλίου θα είδατε κάτι πολύ σημαντικό… Θα είδατε παιδιά που από το ανάστημα τους φαίνονται οχτώ ή εννιά χρονών, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι σχεδόν όλα δεκατριών ή δεκατεσσάρων. Είναι τα γνήσια τέκνα της Σιέρρα Μαέστρα, τα γνήσια παιδιά της πείνας και της φτώχειας σε όλες τις μορφές της. Είναι τα πλάσματα του υποσιτισμού. Στη μικρή μας Κούβα, με τα τέσσερα ή πέντε τηλεοπτικά κανάλια, με τους εκατοντάδες ραδιοφωνικούς σταθμούς, με την πρόοδο της σύγχρονης επιστήμης, όταν ένα βράδυ εκείνα τα παιδιά έφτασαν στο σχολείο και είδαν για πρώτη φορά ηλεκτρικό φως, αναφώνησαν ότι τα αστέρια ήταν πολύ χαμηλά εκείνη τη νύχτα. Εκείνα τα παιδιά, τα οποία κάποιοι από εσάς θα είδατε, σπουδάζουν τώρα στα σχολεία, από τις πρώτες τάξεις μέχρι την επαγγελματική κατάρτιση, μέχρι την πολύδύσκολη επιστήμη της επανάστασης. Αυτό είναι το νέο είδος ανθρώπων που γεννιέται στην Κούβα. Γεννιούνται σε απομονωμένους τόπους, σε απόμερες περιοχές της Σιέρα Μαέστρα και επίσης στις κολεκτίβες και στους χώρους εργασίας. Όλα αυτά συνδέονται στενά με το θέμα της σημερινής μας συζήτησης: την ενσωμάτωση στοεπαναστατικό κίνημα των γιατρών και των άλλων εργαζομένων στον τομέα της υγείας. Γιατί το καθήκον της επανάστασης – το καθήκον της μόρφωσης και διατροφής των παιδιών, το καθήκον της εκπαίδευσης του στρατού, το καθήκον της διανομής της γης των παλιών απόντων γαιοκτημόνων σ’εκείνους που έχυναν τον ιδρώτα τους κάθε μέρα στην ίδια γη χωρίς να δρέπουν τους καρπούς της- είναι το σπουδαιότερο έργο κοινωνικής ιατρικής που έχει γίνει στην Κούβα.

Η μάχη κατά της αρρώστιας πρέπει να βασίζεται στην αρχή της δημιουργίας ενός γέρου σώματος, όχι μέσω της περίτεχνης εργασίας ενός γιατρού πάνω σ’ έναν αδύναμο οργανισμό, αλλά δημιουργώντας ένα γερό σώμα μέσω της δουλειάς ολόκληρου του συνόλου, ιδιαίτερα ολόκληρου του κοινωνικούσυνόλου.Μια μέρα η ιατρική θα πρέπει να γίνει μια επιστήμη που θα προλαμβάνει τις ασθένειες, που θα προσανατολίζει το κοινό προς τις ιατρικές υποχρεώσεις του και η οποία θα χρειάζεται να παρεμβαίνει μόνο σε περιπτώσεις εξαιρετικά επείγουσες για να πραγματοποιήσει μια χειρουργική επέμβαση ή να αντιμετωπίσει κάτι εξαιρετικά ασυνήθιστο στη νέα κοινωνία που δημιουργούμε… Εκείνο που απαιτείται γι’ αυτό το οργανωτικό έργο, όπως και για όλα τα επαναστατικά έργα, είναι το άτομο. Η επανάσταση δεν τυποποιεί, όπως ισχυρίζονται κάποιοι, τη συλλογική βούληση, τη συλλογική πρωτοβουλία. Το αντίθετο, απελευθερώνει τις ατομικές ικανότητες των ανθρώπων. Αυτό που πράγματι κάνει η επανάσταση είναι να κατευθύνει αυτή την ικανότητα.

Αποστολή μας σήμερα είναι να προσανατολίσουμε το δημιουργικό ταλέντο όλων των επαγγελματιών του τομέα της υγείας προς το έργο της κοινωνικής ιατρικής. Βρισκόμαστε στο τέλος μιας εποχής, και όχι μόνο εδώ στην Κούβα. Αντίθετα με όσα λέγονται καιπαρά τις ελπίδες κάποιων ανθρώπων, οι μορφές του καπιταλισμού που γνωρίσαμε, κάτω από τιςοποίες μεγαλώσαμε και υποφέραμε, νικιούνται σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Τα μονοπώλια νικιούνται. Η σοσιαλιστική επιστήμη σημειώνει κάθε μέρα νέους, σημαντικούς θριάμβους. Έχουμε την περηφάνια και το καθήκον να βρισκόμαστε στην πρωτοπορία ενός κινήματος απελευθέρωσης στη Λατινική Αμερική, το οποίο ξεκίνησε πριν από καιρό στις άλλες υποδουλωμένες ηπείρους της Αφρικής και της Ασίας. Αυτή η βαθιά κοινωνική αλλαγή απαιτεί επίσης πολύ βαθιές αλλαγές στη νοοτροπία των ανθρώπων.

Ο ατομικισμός ως τέτοιος, ως η μεμονωμένη δράση ενός προσώπου στο κοινωνικό περιβάλλον, πρέπει να εκλείψει στην Κούβα. Αύριο ο ατομικισμός θα πρέπει να είναι η σωστή χρησιμοποίηση όλων των ατόμων προς όφελος της κοινότητας. Αλλά, αν και όλα αυτά, όλα όσα λέω, γίνονται κατανοητά σήμερα, αν και όλοι είναι πρόθυμοι να σκεφτούν λίγο το παρόν, το παρελθόν και το πώς θα πρέπει να είναι το μέλλον, η αλλαγή του τρόπου σκέψης απαιτεί βαθιές εσωτερικές αλλαγές και συμβολή στην πραγματοποίηση βαθιών εξωτερικών αλλαγών, κυρίως κοινωνικών. Αυτές οι εξωτερικές αλλαγές πραγματοποιούνται στην Κούβα καθημερινά. Ένας τρόπος να μάθετε γι’αυτή την επανάσταση, να γνωρίζετε τις δυνάμεις που κρύβουν μέσα τους οι άνθρωποι, δυνάμεις που ήταν λανθάνουσες για τόσο καιρό, είναι να επισκεφτείτε όλη την Κούβα, να επισκεφτείτε τις κολεκτίβες και όλους τους χώρους δουλειάς που δημιουργούνται. Κι ένας τρόπος για να φτάσετεστην καρδιά του ιατρικού ζητήματος είναι όχι μόνο να γνωρίσετε, όχι μόνο να επισκεφτείτε αυτά ταμέρη, αλλά να γνωρίσετε και τους ανθρώπους που συνθέτουν αυτές τις κολεκτίβες και τα κέντρα εργασίας.

Πηγαίνετε εκεί και μάθετε τι αρρώστιες έχουν, από τι πάσχουν, από πόση φτώχεια υπέφεραν σ’ όλη τους τη ζωή, φτώχεια που κληρονόμησαν από αιώνες καταπίεσης και απόλυτης υποταγής. Ο γιατρός, ο νοσοκόμος, θα φτάσουν τότε στην καρδιά της νέας δουλειάς τους, δηλαδή ως άτομα μέσα στις μάζες, άτομα μέσα στην κοινότητα. Ό,τι κι αν συμβαίνει στον κόσμο, μένοντας πάντα κοντά στον άρρωστο, γνωρίζοντας καλά την ψυχολογία του, εκπροσωπώντας εκείνους που έρχονται κοντά στον πόνο και τον ανακουφίζουν, ο γιατρός έχει πάντα πολύ σημαντικό έργο, ένα έργο μεγάλης ευθύνης στην κοινωνική ζωή. Πριν από λίγο καιρό, λίγους μήνες, συνέβη εδώ στην Αβάνα μια ομάδα φοιτητών που μόλις είχαν πάρει το πτυχίο της ιατρικής να μη θέλουν να πάνε στην ύπαιθρο και ζητούσαν επιπλέον πληρωμή για να το κάνουν. Από την οπτική γωνία του παρελθόντος είναι περισσότερο από λογικό να συμβαίνειαυτό- έτσι τουλάχιστον μου φαίνεται και το καταλαβαίνω.

Θυμάμαι πως έτσι ήταν τα πράγματα, έτσι σκέφτονταν οι άνθρωποι πριν από μερικά χρόνια. Για ακόμα μια φορά είναι ο μονομάχος στην επανάσταση, ο μοναχικός πολεμιστης αυτός που θέλει να εξασφαλίσει ένα καλύτερο μέλλον, καλύτερες συνθήκες, και να κερδίσει την αναγνώριση για αυτό που κάνει. Τι θα συνέβαινε όμως αν δεν ήταν αυτά τα άτομα – οι οικογένειες των οποίων στην πλειονότητα τους μπορούσαν να πληρώσουν για τις σπουδές τους – εκείνα που ολοκλήρωσαν τα μαθήματα τους και αρχίζουν τώρα να ασκούν το επάγγελμα τους; Τι θα συνέβαινε αν στη θέση τους ήταν διακόσιοι, τριακόσιοι χωρικοί αυτοί που θα ξεπρόβαλλαν – σαν από θαύμα, ας πούμε – από τις αίθουσες διαλέξεων του πανεπιστημίου; Αυτό που απλώς θα συνέβαινε είναι ότι αυτοί οι χωρικοί θα έτρεχαν αμέσως και με μεγάλο ενθουσιασμό να φροντίσουν τα αδέρφια τους. Θα ζητούσαν τις θέσεις με τη μεγαλύτερη ευθύνη και την περισσότερη δουλειά, για να δείξουν ότι τα χρόνια σπουδών δε σπαταλήθηκαν άσκοπα. Αυτό θα συμβεί σε έξι εφτά χρόνια, όταν οι νέοι φοιτητές, παιδιά της εργατικής τάξης και της αγροτιάς, θα πάρουν τα πτυχία τους. Δεν πρέπει όμως να βλέπουμε το μέλλον μοιρολατρικά και να χωρίζουμε τους ανθρώπους σε παιδιά της εργατικής τάξης ή της αγροτιάς και σε αντεπαναστάτες. Αυτό είναι απλουστευτικό, δεν είναι αλήθεια, και τίποτα δε διαπαιδαγωγεί περισσότερο έναν έντιμο άνθρωπο από το να βιώσει την επανάσταση. Κανένας από εμάς, απ’ όσους φτάσαμε πρώτοι με το Granma, εγκατασταθήκαμε στη Σιέρα Μαέστρα και μάθαμε να σεβόμαστε τον αγρότη και τον εργάτη, ζώντας μαζί τους, κανένας από εμάς δεν ήταν εργάτης ή αγρότης στο παρελθόν. Φυσικά, υπήρχαν εκείνοι που είχε χρειαστεί να δουλέψουν, που είχαν γνωρίσει ορισμένες ανάγκες σαν παιδιά.

Την πείνα όμως, την αληθινή πείνα, κανείς μας δεν την είχε γνωρίσει και αρχίσαμε να μαθαίνουμε τι θα πει πείνα, προσωρινά, τα δύο χρόνια πάνω στη Σιέρρα Μαέστρα. Και τότε πολλά πράγματα έγιναν ξεκάθαρα… Μάθαμε ότι η ζωή ενός ανθρώπου αξίζει εκατομμύρια φορές περισσότερο απ’ όλη την περιουσία του πλουσιότερου ανθρώπου στη γη. Το μάθαμε εκεί εμείς, που δεν ήμαστε παιδιά της εργατικής τάξης ή της αγροτιάς. Γιατί λοιπόν να διαλαλήσουμε τώρα ότι είμαστε οι προνομιούχοι και ότι ο υπόλοιπος λαός της Κούβας δεν μπορεί κι αυτός να μάθει; Ναι, μπορούν, να μάθουν. Σήμερα μάλιστα η επανάσταση απαιτεί να μάθουν, απαιτεί να καταλάβουν καλά ότι η περηφάνια που πηγάζει από την εξυπηρέτηση του συνανθρώπου μας είναι πολύ σημαντικότερη από ένα καλό εισόδημα· ότι η ευγνωμοσύνη των ανθρώπων είναι μονιμότερη, διαρκεί πολύ περισσότερο απ’ όσο χρυσάφι μπορεί να συσσωρεύσει κάποιος. Κάθε γιατρός, στη σφαίρα της δραστηριότητας του, μπορεί και πρέπει να συγκεντρώσει αυτό τον πολύτιμο θησαυρό, την ευγνωμοσύνη των ανθρώπων. Πρέπει τότε να αρχίσουμε να διαγράφουμε τις παλιές αντιλήψεις μας και να ερχόμαστε όλο και πιο κοντά στο λαό με κριτικό πνεύμα. Όχι με τον τρόπο που τον πλησιάζαμε πριν, γιατί όλοι θα πείτε: «Όχι, εγώ είμαι φίλος του λαού. Μου αρέσει να μιλάω με εργάτες και αγρότες και τις Κυριακές πηγαίνω στο τάδε μέρος για να δω το τάδε πράγμα». Όλοι το έκαναν αυτό. Αλλά το έκαναν υπό τύπον ελεημοσύνης και αυτό που πρέπει να προωθήσουμε σήμερα είναι η αλληλεγγύη. Δεν πρέπει να πλησιάζουμε το λαό για να λέμε: «Να’ μαστε. Ερχόμαστε να σας ελεήσουμε με την παρουσία μας, να σας διδάξουμε την επιστήμη μας, να καταδείξουμε τα λάθη σας, την έλλειψη λεπτότητας και στοιχειώδους γνώσης που σας διακρίνει».

Πρέπει να τον πλησιάζουμε με ερευνητικό ζήλο και ταπεινό πνεύμα, για να μαθαίνουμε από αυτή τη μεγάλη πηγή σοφίας που είναι ο λαός. Συχνά συνειδητοποιούμε πόσο λανθασμένες ήταν κάποιες αντιλήψεις μας, οι οποίες είχαν γίνει κομμάτι του εαυτού μας και, αυτόματα, της συνείδησης μας. Κάθε τόσο έπρεπε να αλλάζουμε όλεςτις αντιλήψεις μας, όχι μόνο τις γενικές, κοινωνικές ή φιλοσοφικές αντιλήψεις, αλλά πότε πότε και τιςαντιλήψεις μας για την ιατρική. Θα δούμε ότι οι ασθένειες δε θεραπεύονται πάντα όπως θεραπεύεται μια αρρώστια στο νοσοκομείο μιας μεγάλης πόλης. Θα δούμε ότι ο γιατρός πρέπει να είναι και αγρότης, ότι πρέπει να μάθει να καλλιεργεί νέα τρόφιμα και, με το παράδειγμα του, να καλλιεργεί τηνεπιθυμία για κατανάλωση νέων τροφίμων, για διαφοροποίηση της διατροφικής δομής στην Κούβα -τόσο μικρής και τόσο φτωχής σε μια αγροτική χώρα που είναι εν δυνάμει η πλουσιότερη στη γη. Θα δούμε τότε ότι κάτω από αυτές τις περιστάσεις θα πρέπει να είμαστε και παιδαγωγοί, ότι θα πρέπει επίσης να είμαστε και πολιτικοί – ότι το πρώτο που θα πρέπει να κάνουμε δεν είναι να προσφέρουμε τη σοφία μας, αλλά να δείξουμε άτι είμαστε έτοιμοι να μάθουμε με το λαό, να φέρουμε σε πέρας αυτή τη σπουδαία και όμορφη κοινή εμπειρία – να χτίσουμε μια νέα Κούβα.

Έχουμε ήδη κάνει πολλά βήματα και η απόσταση από την 1η Ιανουαρίου 1959 μέχρι σήμερα δεν μπορεί να μετρηθεί με συμβατικό τρόπο. Πριν από καιρό οι άνθρωποι καταλάβαιναν ότι εδώ είχε καταρρεύσει όχι μόνο ένας δικτάτορας, αλλά κι ένα σύστημα. Τώρα ο λαός πρέπει να μάθει ότι πάνω στα ερείπια ενός γκρεμισμένου συστήματος πρέπει να οικοδομήσουμε ένα νέο, το οποίο θα οδηγεί στην απόλυτη ευτυχία του λαού….Πειστήκαμε οριστικά ότι υπάρχει ένας κοινός εχθρός. Ξέρουμε ότι όλοι κοιτάζουν πίσω τους για να δουν μήπως τους ακούει κανείς, μήπως κρυφακούει κανείς από κάποια πρεσβεία και μεταδώσει όσα ακούει, πριν πουν ξεκάθαρα τη γνώμη τους κατά των μονοπωλίων, πριν πουν ξεκάθαρα: «Εχθρός μας και εχθρός ολόκληρης της Λατινικής Αμερικής είναι η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, που στηρίζει τα μονοπώλια». Αν όλοι ξέρουν ήδη ότι αυτός είναι ο εχθρός και αν έχουμε ως αφετηρία μας τη γνώση ότι όποιος παλεύει εναντίον αυτού του εχθρού έχει κάτι κοινό με εμάς, τότε προχωρούμε παρακάτω. Ποιοι είναι οι στόχοι μας εδώ στην Κούβα; Τι θέλουμε; Θέλουμε την ευτυχία του λαού ή όχι; Παλεύουμε για την απόλυτη οικονομική απελευθέρωση της Κούβας ή όχι; Δεν παλεύουμε για να είμαστε μια ελεύθερη χώρα ανάμεσα σε ελεύθερες χώρες, χωρίς να ανήκουμε σε κανένα στρατιωτικό συνασπισμό, χωρίς να πρέπει να συμβουλευόμαστε την πρεσβεία οποιασδήποτε μεγάλης δύναμης για κάθε απόφαση που παίρνουμε για εσωτερικά και διεθνή θέματα; Δε σκεφτόμαστε να ανακατανείμουμε τον πλούτο εκείνων που έχουν πάρα πολλά για να δώσουμε σ’ εκείνους που δεν έχουν τίποτα; Δε σκεφτόμαστε εδώ να προσφέρουμε δημιουργικό έργο, μια δυναμική καθημερινή πηγή ευτυχίας; Αν ναι, τότε έχουμε ήδη τους στόχους στους οποίους αναφερθήκαμε…

Σε καιρούς μεγάλου κίνδυνου, σε καιρούς μεγάλης έντασης και μεγάλης δημιουργίας, αυτό που έχει σημασία είναι ο μεγάλος εχθρός και οι μεγάλοι στόχοι. Αν συμφωνούμε, αν όλοι μας ξέρουμε ήδη πού πηγαίνουμε, τότε, ό,τι κι αν συμβεί, πρέπει να αρχίσουμε τη δουλειά μας. Σας έλεγα ότι για να είναι κανείς επαναστάτης πρέπει να υπάρχει επανάσταση. Την έχουμε ήδη. Κι ένας επαναστάτης πρέπει επίσης να γνωρίζει τους ανθρώπους με τους οποίους πρόκειται να δουλέψει .Πιστεύω ότι δε γνωρίζουμε ακόμα καλά ο ένας τον άλλο. Πιστεύω ότι έχουμε ακόμα πολύ δρόμο μπροστά μας… [Ωστόσο] αν γνωρίζουμε τους στόχους, αν γνωρίζουμε τον εχθρό και αν γνωρίζουμε προς ποια κατεύθυνση πρέπει να κινηθούμε, τότε το μόνο που μας απομένει είναι να μάθουμε πόση απόσταση πρέπει να διανύουμε κάθε μέρα και να το κάνουμε. Κανένας δεν μπορεί να πει πόση είναι αυτή η απόσταση· η απόσταση αυτή είναι η προσωπική πορεία κάθε ανθρώπου – είναι αυτό που θακάνει κάθε μέρα, αυτό που θα κερδίζει από την προσωπική του εμπειρία και αυτό που θα δίνει απότον εαυτό του ασκώντας το επάγγελμα του, αφοσιωμένος στην ευημερία του λαού. Αν διαθέτουμε ήδη όλα τα στοιχεία για να βαδίσουμε προς το μέλλον, ας θυμηθούμε τη φράση του Χοσέ Μαρτί, την οποία πρέπει να εφαρμόζουμε διαρκώς: «Ο καλύτερος τρόπος να πεις κάτι είναι να το κάνεις».

Ας βαδίσουμε λοιπόν προς το μέλλον της Κούβας.
  Πηγή: Ημερολόγια Μοτοσικλέτας, Latinoamericana, Εκδόσεις Α.Α. Λιβάνη, 2004. Το πλήρες κείμενο αυτής της ομιλίας περιλαμβάνεται στη νέα έκδοση του Che Guevara Reader, που εκδόθηκε από την Ocean Press το 2003.
  Πηγή: guevaristas.net

Διαβάστε περισσότερα

Αντί για κρυφά σχολειά, φανερά συσσίτια

Χρῆστος Γιανναρᾶς

Το πολιτικό προσωπικό της χώρας (ακριβέστερα: οι κάθε είδους και ρόλου κομματάνθρωποι) πρέπει να καταλάβουν ότι μια κρίσιμη μάζα των δυνάμει ψηφοφόρων τους ζουν κυριολεκτική απελπισία, εκρηκτική απόγνωση. Tο «πρέπει» της δεοντολογικής απαίτησης «να καταλάβουν» το υπαγορεύει η λογική του ενστίκτου αυτοσυντήρησης, των ορμεμφύτων αυτοάμυνας μπροστά σε φάσμα ανυπόφορης συμφοράς – αν σώζονται ακόμα τέτοια ορμέμφυτα στους πάσχοντες απώλεια επαφής με την πραγματικότητα κομματανθρώπους.

Δεν έχει προηγούμενο αυτό που συμβαίνει σήμερα. Σε τέτοια ανελπιστία δεν είχε περιπέσει ποτέ άλλοτε ο Eλληνας, ποτέ δεν τον είχε κυριέψει, σε τέτοιο βαθμό, ο πανικός της απόγνωσης. Tετρακόσια χρόνια σκλαβιάς στους Tούρκους ήταν χρονικό διάστημα που από μόνο του, μόνο με την εφιαλτική του διάρκεια, θα ήταν φυσικό να είχε νεκρώσει κάθε ίχνος ελπίδας – οι άνθρωποι γεννιώνταν και πέθαιναν, η μια γενιά διαδεχόταν την άλλη, χωρίς ορατό σημάδι λογικής προσδοκίας λυτρωμού. Oμως η ελπίδα επιζούσε, το ανεδαφικό εκείνο «πάλι με χρόνια με καιρούς πάλι δικά μας θα ’ναι» πήγαζε από ζωντανή συνείδηση καταγωγής, αυτεπίγνωση αρχοντιάς, εμπιστοσύνη στη γλώσσα, αυτονόητη βιωματική αναφορά στον μεταφυσικό (μη θρησκειοποιημένο) άξονα «νοήματος» της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Δεν έπαψαν ούτε στιγμή οι τότε Eλληνες να ξέρουν ποιοι είναι και τι τους πρέπει.

Tο ίδιο και όταν, εκατό χρόνια μετά την απελευθέρωση, ήρθε ο δεύτερος, με οριστικότερες ιστορικές συνέπειες όλεθρος: η μικρασιατική καταστροφή, το ξερίζωμα του Eλληνισμού από κοιτίδες πανάρχαιες και γενέθλια εδάφη – τις ασιατικές ακτές του Aιγαίου, τον Eύξεινο, την Προποντίδα, την Kαππαδοκία, την Tραπεζούντα, το Iκόνιο, τη Φρυγία – η συρρίκνωση της κοσμοπολίτικης ελληνικότητας στην επαρχιώτικη βαλκανική μιζέρια του μεταπρατικού κρατιδίου. Oύτε και τότε έφτασαν σε ανελπιστία οι Eλληνες, η ελπίδα δεν τους απόλειψε, δεν θεώρησαν ποτέ ενδεχόμενο τον αφανισμό της ελληνικής παρουσίας, την εξάλειψη του ελληνικού ονόματος, από την ιστορική σκηνή.

O σημερινός απελπισμός δεν έχει την αιτία του στην πτώχευση του κράτους – πτωχεύσεις γνώρισε πολλές το δάνειο (τεχνητό, όχι φτιαγμένο για τις δικές μας ανάγκες) ελλαδικό κρατικό μόρφωμα. Tον απελπισμό τον γεννάει σήμερα η εσκεμμένη και έμπρακτη άρνηση της κοινωνικής συνοχής από μέρους ενός μεγάλου αριθμού ανθρώπων, ταγμένων να υπηρετούν αυτή τη συνοχή και αμειβόμενων για τις υπηρεσίες τους. Zούμε μιαν εφιαλτική κοινωνική αποσύνθεση, έναν πρωτογονισμό εγωκεντρισμού, που κυοφορήθηκε από τα κόμματα σαν αυτονόητη πολιτική συμπεριφορά.

Yπουργός Aμυνας κλέβει τα χρήματα που του εμπιστεύονται οι φορολογούμενοι πολίτες για τον αμυντικό εξοπλισμό της χώρας. Aντιπρόεδρος της κυβέρνησης, μαζί με τον υπουργό Oικονομικών παίζουν το κρυφτούλι μιας διαβόητης «λίστας» πιθανών φοροφυγάδων, που δεν φτάνει ποτέ στα αρμόδια όργανα ελέγχου. Aλλος υπουργός Oικονομικών αποκαλύπτεται να διαθέτει καταθέσεις στο εξωτερικό με ποσά αδήλωτα και αφορολόγητα, ιλιγγιώδη. Yπουργός Mεταφορών δωροδοκείται από ξένη εταιρεία για να της παραχωρήσει την ψηφιοποίηση του OTE.

Πρώην αναπληρωτής διευθυντής εξοπλιστικών προγραμμάτων ομολογεί ότι εξαγοράστηκε με εκατομμύρια για να παρανομήσει, και «καρφώνει» για ίδια αδικήματα υπουργούς, τραπεζίτες, επιχειρηματίες. Tαμίας κυβερνώντος κόμματος βεβαιώνει «προεκλογική χορηγία» εκατομμυρίων προς το κόμμα του από ξένη εταιρεία που κερδοσκοπεί στην Eλλάδα. Aλλος πρώην υπουργός συλλαμβάνεται να κυκλοφορεί το πανάκριβο αυτοκίνητό του με πλαστές πινακίδες, για να κλέψει και αυτός την οφειλόμενη στο Δημόσιο εισφορά. Διευθυντής δημόσιου νοσοκομείου συλλαμβάνεται να δωροδοκείται για να μεροληπτήσει σε μειοδοτικό διαγωνισμό.

Aτέλειωτες, αναρίθμητες οι περιπτώσεις, καταιγιστικός ο καθημερινός βομβαρδισμός του πολίτη από τη σχετική ειδησεογραφία. Σαν ακρίδες έχουν επιπέσει οι υπάνθρωποι των ληστρικών συμμοριών, που αυτο-ονομάζονται «κόμματα», στο κοινωνικό χρήμα, στην περιουσία που προσπαθεί να συντηρήσει, κυριολεκτικά με το αίμα του, ο εξωφρενικά φορολογούμενος πολίτης. Aπελπισία δεν γεννάει ούτε καν η διαφθορά, αλλά το ότι εξακολουθούν να κυβερνάνε τη χώρα οι υπεύθυνοι γι’ αυτή τη διαφθορά.

Aπελπισία γεννάει το γεγονός ότι διαχειρίζονται τη ζωή μας αμετανόητοι οι αυτουργοί της καταστροφής μας. Kυνικά, αδιάντροπα, διορίζουν ακόμα σήμερα, σε δημόσιες θέσεις για να αμείψουν αυλόδουλους ή να εξαγοράσουν συνειδήσεις. Aυτή η πραγματικότητα του εμπαιγμού είναι η κατακέφαλη καθημερινότητα που ζει ο πολίτης: Γνωρίζουν όλοι στη γειτονιά την κομματικά ευνοημένη που διορίστηκε, μόλις πριν τρεις μήνες, «ειδική σύμβουλος» σε υπουργείο, με 5.000 ευρώ μηνιαίες απολαβές. Oλοι γνωρίζουν, στο διπλανό από τη «σύμβουλο» διαμέρισμα, την οικογένεια του ταξίαρχου, του επιφορτισμένου με το κυνηγητό της λαθρομετανάστευσης σε τεράστια έκταση συνοριακής γραμμής, και μηνιάτικο 1.400 ευρώ.

Aυτή η σύγκριση, η αναιδέστατη αδικία στην αμοιβή του κρατικού λειτουργού και στην εξωφρενικά σπάταλη καταξίωση του κομματικού λακέ, απελπίζει επικίνδυνα τους πολίτες. Δεν μπορεί να φανεί ελπίδα σε κανένα βάθος προοπτικής όσο η φαυλότητα ή ανικανότητα των κυβερνώντων περιθωριοποιεί και εξευτελίζει μεθοδικά όσους λειτουργούς του κράτους απομένουν ευσυνείδητοι, ασυμβίβαστοι με τους συνδικαλιστικούς νόμους της ζούγκλας. H ανελπιστία φαρμακώνει τη ζωή μας, γιατί η καταναλωτική αποχαύνωση και ο κτηνώδης εγωκεντρισμός καλλιεργήθηκαν μεθοδικά για να ψηφοθηρούν οι κομματικές μαφίες κολακεύοντας την αλογία των ενστικτωδών ενορμήσεων της μάζας.

Aπό τη στιγμή που αποσβέστηκε από τον δικαστή και τον δάσκαλο η συνείδηση του κοινωνικού λειτουργήματος, η χαρά της προσφοράς, ελπίδα κοινωνικής ανάκαμψης δεν υπάρχει. Oλοι παίζουμε στο γήπεδο των τυράννων μας, δεν αντιλαμβάνεται ούτε ο δικαστής ούτε ο δάσκαλος, πολύ λιγότερο ο τραπεζίτης ή ο έμπορος, ότι αν πάψει να παίζει στο γήπεδο της χρησιμοθηρίας, του ατομοκεντρισμού, της καταναλωτικής μονοτροπίας, σπέρνει σπόρο ελπίδας ικανόν να τινάξει την ταφόπετρα της τυραννίας. Aκόμα και η Eκκλησία έχει υποταχθεί στον ατομοκεντρισμό, μιλάει τη γλώσσα της ιδεολογίας, κηρύττει τον ωφελιμισμό των αξιόμισθων πράξεων. Aντί να ζωντανέψει παντού κρυφά σχολειά (να σώσει τη γλώσσα, τη συνέχεια του «τρόπου»), οργανώνει φανερά (όσο γίνεται πιο φανερά) συσσίτια – θέλει να αποδείξει και να διαφημίσει τη χρησιμότητά της, να μετριάσει τον εφιάλτη της απόγνωσης, όχι να τον αντιπαλαίψει έξω από το γήπεδό του.

Eίμαστε χαμένοι από χέρι. Tουλάχιστον κάποιοι δικαστές, κάποιοι δάσκαλοι, κάποιες ενορίες, ας αρνηθούν το στημένο παιχνίδι των υπάνθρωπων τυράννων μας.

Διαβάστε περισσότερα

Πού κατοικεί η φαντασία;

Η φαντασία είναι μια «συλλογική» δουλειά, σε ό,τι αφορά τους νευρώνες του εγκεφάλου μας. Οι επιστήμονες «είδαν» το δίκτυο που ενεργοποιείται όταν επιστρατεύεται η φαντασία, καθώς και τις περιοχές που δρουν σαν «τροχονόμοι» της προσοχής μας

Ενδεχομένως θεωρείτε ότι η φαντασία είναι ένα χάρισμα που δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι. Αν ναι, κάνετε λάθος. Ακόμη και αν δεν διαθέτετε την εξαιρετικά δημιουργική φαντασία των μεγάλων συγγραφέων και καλλιτεχνών, το βέβαιο είναι ότι χρησιμοποιείτε τη φαντασία σας καθημερινά πολύ συχνά και με δημιουργικό τρόπο. Οχι μόνο για να «ξεφύγετε» σε ονειροπολήσεις αλλά και για να εκτελέσετε πολλές άλλες «πεζές» δραστηριότητες, όπως π.χ. να υπολογίσετε τον λογαριασμό για τα ψώνια σας, να βρείτε έναν τρόπο να εμποδίσετε μια πόρτα να «χτυπάει» από τον αέρα, να «προβάρετε» μια υποτιθέμενη συζήτηση με το αφεντικό σας για να ζητήσετε άδεια ή αύξηση ή να σκεφθείτε τι θα έκανε κάποιος φίλος στη θέση σας ώστε να πράξετε και εσείς αναλόγως.

Αυτή η «νοητική αναπαράσταση» η οποία σας έρχεται τόσο φυσικά είναι μάλιστα μια ιδιότητα η οποία ξεχωρίζει τους ανθρώπους από τα ζώα - ή τουλάχιστον από τα περισσότερα από αυτά, όπως πιστεύουν οι ειδικοί. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι ο εντοπισμός του «κέντρου» της φαντασίας στον ανθρώπινο εγκέφαλο αποτελεί έναν από τους κύριους στόχους των ερευνών της νευροεπιστήμης. Μέχρι πρότινος ο στόχος αυτός φαινόταν μάλλον δυσεπίτευκτος, πρόσφατα όμως μια μελέτη επιστημόνων του Κολεγίου Ντάρτμουθ στο Νιου Χαμσάιρ των Ηνωμένων Πολιτειών ήρθε να δώσει την πιο «απτή» απάντηση που έχει δοθεί ως τώρα σε αυτή την αναζήτηση. Οι ερευνητές όχι μόνο εντόπισαν ένα δίκτυο της φαντασίας στον εγκέφαλο εθελοντών αλλά επιπλέον μπόρεσαν να «δουν», ανάλογα με τα μοτίβα της διακίνησης των πληροφοριών, πώς ακριβώς αυτοί χρησιμοποιούσαν τη φαντασία τους - σε γενικές γραμμές τι περίπου φαντάζονταν. Πέραν του εντυπωσιακού του πράγματος, τα ευρήματά τους θεωρούνται επίσης σημαντικά γιατί προσφέρουν ισχυρή στήριξη σε μια αντίληψη που έχει αρχίσει να επικρατεί τα τελευταία χρόνια στις γνωσιακές επιστήμες και στη νευροεπιστήμη σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλός μας.

Τι είναι ο «νοητικός χώρος εργασίας»

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Καθώς, εδώ και λίγες μόνο δεκαετίες, η εξερεύνηση του ανθρώπινου εγκεφάλου άρχισε να γίνεται όλο και πιο «βαθιά» χάρη στην πολύτιμη βοήθεια των νέων απεικονιστικών τεχνικών, οι επιστήμονες άρχισαν να εντοπίζουν διάφορα μεμονωμένα «κέντρα» και «περιοχές» που φαίνονταν να σχετίζονται με συγκεκριμένες λειτουργίες. Ετσι λοιπόν αρχίσαμε να μιλάμε π.χ. για το «κέντρο της όρασης» ή το «κέντρο της ανταμοιβής» και ούτω καθεξής. Με το πέρασμα του χρόνου όμως και καθώς οι μελέτες και οι γνώσεις εμπλουτίζονταν οι ειδικοί άρχισαν να καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τουλάχιστον οι πιο σύνθετες, ανώτερες λειτουργίες του εγκεφάλου - όπως η επιστημονική, μαθηματική και καλλιτεχνική σκέψη ή η φαντασία - δεν μπορεί να εκτελούνται σε μεμονωμένα κέντρα αλλά απαιτούν τη συνεργασία περισσότερων περιοχών.

Ετσι γεννήθηκε η θεωρία του λεγόμενου «νοητικού χώρου εργασίας», ενός διευρυμένου νευρωνικού δικτύου το οποίο συνδυάζει και επεξεργάζεται πληροφορίες - εικόνες, σύμβολα, αναμνήσεις και άλλες νοητικές κατασκευές - που προέρχονται από διαφορετικά «κέντρα» του εγκεφάλου. Αν και η θεωρία αυτή ακούγεται απολύτως λογική, η ύπαρξη αυτού του νευρωνικού δικτύου δεν έχει βρει ακόμη την πλήρη επιστημονική απόδειξή της. Το κύριο εμπόδιο για τον εντοπισμό του τίθεται από το γεγονός ότι οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται στις μελέτες του είδους εστιάζουν στην εγκεφαλική δραστηριότητα σε μεμονωμένα σημεία και δεν είναι σε θέση να «συλλάβουν» τις διαδικασίες διανομής των πληροφοριών στα δίκτυα του εγκεφάλου.

Ο εγκεφαλικές απεικονίσεις των ερευνητών δείχνουν ότι σχεδόν ολόκληρος ο εγκέφαλος ενεργοποιείται για τη φαντασία
Το τελευταίο διάστημα ωστόσο, με την εφαρμογή νέων τεχνικών, κάποιες μελέτες έχουν αρχίσει να εντοπίζουν στοιχεία τα οποία συνηγορούν υπέρ της θεωρίας του νοητικού χώρου εργασίας. Η δουλειά των επιστημόνων από το Κολέγιο Ντάρτμουθ θεωρείται ότι αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό βήμα σε αυτή την προσπάθεια καθώς έρχεται να «κουμπώσει» με προηγούμενες μελέτες, προσφέροντας την πιο «χειροπιαστή» απόδειξη που έχει βρεθεί ως σήμερα. «Η μελέτη μας αποτελεί μέρος μιας διευρυνόμενης σειράς από στοιχεία, Δεν είμαστε οι πρώτοι που βρίσκουμε κάποια απόδειξη ότι ο νοητικός χώρος εργασίας υπάρχει, όμως η δουλειά μας σε συνδυασμό με άλλες αρχίζει να τον σκιαγραφεί» λέει μιλώντας στο «Βήμα» ο Αλεξ Σλέγκελ, διδακτορικός φοιτητής στις γνωσιακές επιστήμες στο Κολέγιο Ντάρτμουθ και κύριος συγγραφέας του σχετικού άρθρου το οποίο δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση «Proceedings of the National Academy of Sciences». «Είχαμε κάποιες ιδέες σχετικά με το ότι ο εγκέφαλος θα πρέπει να έχει κάποιο είδος συστήματος για να χειρίζεται με ευελιξία τη νοητική αναπαράσταση των πραγμάτων. Τα ευρήματά μας όμως, σε συνδυασμό με μια σειρά από άλλα στοιχεία, αρχίζουν να δείχνουν για πρώτη φορά πώς ο εγκέφαλος μπορεί να κάνει κάτι τέτοιο, τα νευρωνικά δίκτυα δηλαδή που εμπλέκονται σε μια τέτοια λειτουργία».

Συνέλαβαν τη φαντασία... επ' αυτοφώρω

Η καινοτομία των ερευνητών του Ντάρτμουθ έγκειται στο ότι κατόρθωσαν για πρώτη φορά να δουν τη φαντασία εν δράσει σε πραγματικό χρόνο στον εγκέφαλο των εθελοντών και να δείξουν ότι, προκειμένου να «γεννηθεί» η νοητική αναπαράσταση, διαφορετικές περιοχές επικοινωνούσαν μεταξύ τους σε ένα διευρυμένο δίκτυο. Διαπίστωσαν μάλιστα ότι η επικοινωνία μεταξύ των περιοχών άλλαζε ανάλογα με το είδος της νοητικής αναπαράστασης στο οποίο επιδίδονταν οι εθελοντές - είδαν δηλαδή ότι μπορούσαν να καταλάβουν τι φαντάζονταν οι εθελοντές μόνο και μόνο κοιτάζοντας το μοτίβο της επικοινωνίας ανάμεσα στις διάφορες περιοχές του δικτύου!

Για να φθάσουν ως εκεί χρειάστηκε ωστόσο να σχεδιάσουν προσεκτικά τα πειράματά τους. «Ξέρετε, όλοι ενδιαφερόμαστε ιδιαίτερα για αυτές τις μυστηριώδεις συμπεριφορές όπως η φαντασία και η δημιουργικότητα - τι είναι αυτό που κάνει έναν καλλιτέχνη να είναι καλλιτέχνης, για παράδειγμα. Για να προσεγγίσεις όμως αυτά τα ζητήματα επιστημονικά πρέπει να θέσεις πολλές δικλίδες ελέγχου και να κάνεις τα πράγματα όσο το δυνατόν απλούστερα» λέει ο κ. Σλέγκελ. Για τον λόγο αυτόν οι επιστήμονες επέλεξαν να ζητήσουν από εθελοντές να εκτελέσουν τρία διαφορετικά «έργα νοητικής απεικόνισης» όπως τα ονομάζουν. Αποκλείοντας στο εργαστήριο τα ακουστικά ερεθίσματα και επιτρέποντας μόνο τα οπτικά, έδειχναν στους εθελοντές μια σειρά από σχήματα τα οποία είχαν σχεδιάσει οι ίδιοι και τα οποία μπορούσαν να συντεθούν σε πιο πολύπλοκες απεικονίσεις ή να «αποσυντεθούν» για να δώσουν απλούστερα σχήματα.

Το πείραμα

Μια σειρά από τα σχήματα που έπρεπε να θυμηθούν, να συνθέσουν και να αποσυνθέσουν οι εθελοντές

Στο πρώτο έργο οι εθελοντές έβλεπαν ένα σχήμα για οκτώ δευτερόλεπτα και αργότερα έπρεπε να το ξεχωρίσουν ανάμεσα σε τέσσερα διαφορετικά σχήματα - ένα απλό τεστ λειτουργικής μνήμης, για την εκτέλεση του οποίου απαιτείται η νοητική αναπαράσταση μιας εικόνας. Στα άλλα δύο έργα οι εθελοντές έβλεπαν και πάλι κάποια σχήματα για οκτώ δευτερόλεπτα και αργότερα έπρεπε είτε να τα συνθέσουν μεταξύ τους για να φτιάξουν κάποιο άλλο σχήμα είτε να τα αποσυνθέσουν σε μικρότερα κομμάτια - σκεφθείτε κάτι ανάλογο με το να προσπαθήσετε να φανταστείτε έναν σκύλο με κεφάλι λιονταριού ή έναν ακέφαλο καβαλάρη, και οι δύο εικόνες απαιτούν είτε τη συναρμολόγηση άλλων εικόνων που ανασύρετε από τη μνήμη σας είτε την αποσυναρμολόγησή τους. «Τα δύο αυτά έργα απαιτούσαν επεξεργασία των εικόνων αφού αυτές είχαν σχηματιστεί στο μυαλό» εξηγεί ο ερευνητής. «Στην ουσία δηλαδή με αυτό που κάναμε είχαμε δύο διαφορετικές λειτουργίες της νοητικής αναπαράστασης. Και το ερώτημα ήταν: μπορούμε να διακρίνουμε πότε ένα άτομο συναρμολογούσε ή αποσυναρμολογούσε μια εικόνα με βάση την εγκεφαλική δραστηριότητα; Και ποιες είναι οι περιοχές που εμπλέκονταν σε αυτά τα έργα;».

Οπως είδαν οι επιστήμονες, και οι δύο αυτές λειτουργίες δεν αποτελούσαν έργο κάποιων μεμονωμένων περιοχών αλλά ενός ολόκληρου δικτύου. «Αυτό ήταν κάτι πολύ ενδιαφέρον, το ότι δεν ήταν μόνο ένα ή δύο μέρη του εγκεφάλου που φαίνονταν να εμπλέκονται σε αυτές τις λειτουργίες αλλά ένα δίκτυο το οποίο φαινόταν να απλώνεται σε όλον τον εγκέφαλο» λέει ο κ. Σλέγκελ. «Και όχι μόνο αυτό, αλλά σε κάποια υποσύνολα αυτού του δικτύου μπορούσαμε να δούμε, μπορούσαμε πραγματικά να καταλάβουμε από το μοτίβο της ροής των πληροφοριών αν ένα άτομο συναρμολογούσε ή αποσυναρμολογούσε μια εικόνα. Ξέρετε, ο Τύπος λέει για τις τεχνικές αυτές ότι "διαβάζουν το μυαλό". Ε, κάτι τέτοιο κάναμε και εμείς με τις τεχνικές που χρησιμοποιήσαμε». Επιπλέον οι επιστήμονες είδαν ότι ο τρόπος με τον οποίο οι εμπλεκόμενες περιοχές συνδέονταν μεταξύ τους - το μοτίβο δηλαδή της «συνδεσιμότητας» - ήταν διαφορετικός από τα άλλα δύο όταν οι εθελοντές απλώς ανέσυραν από τη μνήμη τους μια εικόνα στο πρώτο απλό τεστ της λειτουργικής μνήμης.

Πώς κατευθύνεται η προσοχή

Παρά το γεγονός ότι το δίκτυο του νοητικού χώρου εργασίας φαινόταν να απλώνεται σε όλον τον εγκέφαλο, κάποιες περιοχές φάνηκε να εμπλέκονται ιδιαίτερα σε αυτό. Αυτές ήταν ο πλάγιος προμετωπιαίος φλοιός και ο οπίσθιος βρεγματικός φλοιός, δύο περιοχές που αποτελούν το λεγόμενο «μετωπιαίο βρεγματικό δίκτυο», το οποίο συνδέεται με ανώτερες γνωσιακές λειτουργίες όπως η λειτουργική μνήμη, οι μαθηματικοί υπολογισμοί ή η αναλογική συλλογιστική. «Η μία βρίσκεται στον μετωπιαίο λοβό, στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου και η άλλη στον βρεγματικό λοβό, προς τα πίσω» εξηγεί ο κ. Σλέγκελ. «Πάρα πολλές μελέτες διερευνούν αυτές τις περιοχές και έχουμε αρχίσει να καταλαβαίνουμε σε τι ειδικεύονται». Ο βρεγματικός φλοιός σχετίζεται με την προσοχή, με το ποια τμήματα δηλαδή της εμπειρίας του προσέχει κάποιος, ενώ ο προμετωπιαίος φλοιός σχετίζεται με την κατεύθυνση του εγκεφάλου - κατευθύνει την προσοχή, τη λειτουργική μνήμη καθώς και πολλές διαφορετικές λειτουργίες και συμπεριφορές, όπως εξηγεί ο επιστήμονας. «Φαίνεται λοιπόν ότι το μετωπιαίο-βρεγματικό δίκτυο εμπλέκεται ιδιαίτερα στην ευελιξία της κατεύθυνσης της προσοχής, κάποιες φορές κατευθύνει την προσοχή μας προς εξωτερικά ερεθίσματα, άλλες φορές την κατευθύνει προς τον εσωτερικό μας κόσμο, τις εικόνες του μυαλού μας ή τη λειτουργική μνήμη».

Μυστηριώδεις και θαυμαστές «καθημερινές» ανθρώπινες ιδιότητες
Η ικανότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου να πλάθει ιστορίες και εικόνες και να «ταξιδεύει» σε διάφορα μέρη είναι μοναδική αλλά και «άπιαστη» για τους επιστήμονες. «Δεν ξέρουμε, εξακολουθούμε να μην ξέρουμε αρκετά γι' αυτό, ο πραγματικός πυρήνας τού πώς ο εγκέφαλος κάνει κάτι τέτοιο μας διαφεύγει. Αν όμως σκεφθείτε τη δική σας εμπειρία και μόνο, αυτό είναι κάτι που πραγματικά συμβαίνει, και συμβαίνει συνεχώς» λέει ο Αλεξ Σλέγκελ, προσθέτοντας ότι πολλές διαφορετικές επιμέρους ιδιότητες εμπλέκονται σε αυτή τη λειτουργία. Μια από αυτές, όπως υπογραμμίζει, είναι η ικανότητά μας να κάνουμε παρομοιώσεις και μεταφορές. «Ας πούμε ότι είμαι συνθέτης κλασικής μουσικής και σκέφτομαι τη σύνθεσή μου» εξηγεί.«Θέλω να δώσω, για παράδειγμα, την αίσθηση ότι ένας λύκος μπαίνει στη σκηνή και, για να το κάνω αυτό, είμαι σε θέση να φέρω στο μυαλό μου εικόνες που έχω από τον λύκο και να τις συνδέσω με ήχους που και πάλι ανασύρω από τη μνήμη μου για να κάνω έναν παραλληλισμό».

Αυτό, επισημαίνει ο ερευνητής, δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει την ικανότητα να κινείται με τεράστια ευελιξία για να καταλήξει σε ένα είδος κοινής γλώσσας ή κοινής αναπαράστασης για όλα τα πράγματα - ιδιότητα επίσης ξεχωριστή. «Μπορεί να ενώνει διαφορετικά στοιχεία και να εξάγει ομοιότητες, αναλογίες μεταξύ τους. Η αναλογική συλλογιστική βρίσκεται στον πυρήνα των χαρακτηριστικών που κάνουν τον άνθρωπο μοναδικό» τονίζει. «Λέμε ότι κάποιος απλώνει τα χέρια του σαν αετός, μπορούμε να δούμε κοινές ιδιότητες σε πράγματα που φαινομενικά δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους. Και αυτό είναι μοναδικό».

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΕΔΡΙΑ… ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΗΔΕΙΑΣ!

(Σάββ. 11/01/14 - 20:30)

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΔΕΛΑΣΤΙΚ*

Φιάσκο σαν αυτό που έπαθαν ο Σαμαράς και ο Βενιζέλος κατά την τελετή ανάληψης της προεδρίας της ΕΕ την Τετάρτη σίγουρα δεν έχει ξανασυμβεί στα σχεδόν εξήντα χρόνια ύπαρξης της ιμπεριαλιστικής ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης της ΕΟΚ και της ΕΕ! Από μια επτακομματική βουλή με πέντε κόμματα που δεν συμμετέχουν στην κυβέρνηση να μην πάει τελικά στη φιέστα της ΕΕ ούτε ένας – κυριολεκτικά ούτε ένας! – αρχηγός κόμματος της αντιπολίτευσης είναι σίγουρα πρωτοφανές. Το γεγονός αποκαλύπτει τόσο την πλήρη απομόνωση της κυβέρνησης Σαμαρά από τις υπόλοιπες πολιτικές δυνάμεις που τη θεωρούν οριστικά «ξοφλημένη» όσο και την απέχθεια που αισθάνεται πλέον ο ελληνικός λαός προς την ΕΕ.

Τα δύο αυτά συμπεράσματα προοιωνίζονται άμεσες και μακροπρόθεσμες πολιτικές εξελίξεις. Το γεγονός ότι η πανηγυρική έναρξη της εξάμηνης προεδρίας της ΕΕ από τον Σαμαρά μετατράπηκε σε μια υπέροχη τελετή… πολιτικής κηδείας της κυβέρνησης ΝΔ-ΠΑΣΟΚ ότι σχεδόν όλοι είναι πια πεπεισμένοι πως η κατάρρευση της βρίσκεται επί θύραις και το ερώτημα είναι αν η διακυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου θα πέσει αμέσως μετά τις ευρωεκλογές ή μόλις αποτύχει να εκλέξει νέο πρόεδρο της Δημοκρατίας τον Φεβρουάριο του 2015, σ’ ένα χρόνο από τώρα. Η Αριστερά και ειδικότερα η αντικαπιταλιστική πτέρυγά της, που μας ενδιαφέρει άμεσα, πρέπει να προετοιμαστεί πολιτικά για την επικείμενη κατακρήμνιση της κυβέρνησης ΝΔ-ΠΑΣΟΚ από το βάθρο της εξουσίας και τις εξελίξεις που θα ακολουθήσουν. Παράλληλα, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι στις ευρωεκλογές της 25^ης Μαΐου παρουσιάζεται για την ΑΝΤΑΡΣΥΑ μια εκπληκτική ευκαιρία να σημειώσει εξαιρετικό εκλογικό αποτέλεσμα που θα της δώσει πολιτικά φτερά. Η ΑΝΤΑΡΣΥΑ πρέπει να κάνει τα πάντα για να αξιοποιήσει τις άκρως ευνοϊκές συνθήκες για την απήχηση της πολιτικής της γραμμής που επικρατούν στη χώρα.

Η καταβαράθρωση της ΕΕ στις συνειδήσεις των Ελλήνων έχει προσλάβει κατακλυσμιαίες διαστάσεις και αυτή η μοναδική μέχρι τώρα ευκαιρία πρέπει να αξιοποιηθεί και εκλογικά. Μόλις το 2009, όπως αποτυπώνει σφυγμομέτρηση σε πανευρωπαϊκό επίπεδο της εταιρείας δημοσκοπήσεων Γκάλοπ, το 60% των ερωτηθέντων Ελλήνων εξέφρασε την εμπιστοσύνη του προς την ευρωπαϊκή ηγεσία. Τέσσερα μόλις χρόνια αργότερα, το 2013, το ποσοστό των Ελλήνων που συνέχιζαν να εμπιστεύονται την ευρωπαϊκή ηγεσία είχε καταποντιστεί στο …19% (!) το χαμηλότερο ποσοστό σε ολόκληρη της Ευρώπη. Επειδή δε οι Έλληνες δεν είναι πολιτικά ηλίθιοι, από το 2013 κιόλας, τον πρώτο δηλαδή χρόνο εφαρμογής της μνημονιακής πολιτικής, από το 60% το ποσοστό αυτών των Ελλήνων που εμπιστεύονταν την ηγεσία της ΕΕ κατρακύλησε στο 32%! Εν πάση περιπτώσει, η ουσία είναι πως για πρώτη φορά εδώ και 33 χρόνια που η Ελλάδα είναι μέλος της ΕΟΚ και στη συνέχεια της ΕΕ η τεράστια πλειονότητα των Ελλήνων αντιπαθεί, σιχαίνεται ή μισεί το ευρώ και την ΕΕ. Ανάλογες διεργασίες, σε λιγότερο έντονους ρυθμούς παρατηρούνται σε όλες τις χώρες της ΕΕ και αυτό θα αποτυπωθεί σίγουρα στις κάλπες κατά τις ευρωεκλογές του Μαΐου. Ευτυχώς, στη χώρα μας, - σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ευρώπη – είναι η Αριστερά με τα διάφορα κόμματά της που ηγείται της αντιΕΕ αμφισβήτησης. Θα ήταν κρίμα η συνεπέστερη αντιΕΕ δύναμη χωρίς ταλαντεύσεις, υπαναχωρήσεις και διφορούμενες θέσεις, η ΑΝΤΑΡΣΥΑ, να μην αξιοποιήσει και εκλογικά το κλίμα που έχει διαμορφωθεί στην ελληνική κοινωνία εξαιτίας του μνημονίου, το οποίο αποκάλυψε σε ολόκληρο τον ελληνικό πληθυσμό το πραγματικά αποκρουστικό αληθινό πρόσωπο της ΕΕ και του ευρώ.

Ανατριχιαστικά είναι τα στοιχεία που έδωσε στη δημοσιότητα ο ίδιος ο Γ. Στουρνάρας για την κτηνωδία των οικονομικών μέτρων των κυβερνήσεων Γιώργου Παπανδρέου και Αντώνη Σαμαρά, με πλήρη αδιαφορία για τις κοινωνικές επιπτώσεις τους. Σε τέσσερα χρόνια, από το 2010 ως και το 2013, οι κυβερνήσεις «έγδαραν» τον ελληνικό λαό αφαιρώντας περίπου… 60 (!) δισεκατομμύρια ευρώ. Πήραν σχεδόν 29 δισεκατομμύρια φόρους και 30 δισεκατομμύρια από περικοπές μισθών του Δημοσίου, συντάξεων, κοινωνικών επιδομάτων και δαπανών που υποβάθμισαν ραγδαία την Υγεία, την Παιδεία, τον Πολιτισμό. Τα λεφτά που αφαίρεσαν δηλαδή με τα μνημονιακά μέτρα από τον ελληνικό λαό αυτή τη μαύρη τετραετία ισοδυναμούν σχεδόν με το ένα τρίτο του σημερινού ελληνικού ΑΕΠ! Το τραγικό είναι ότι ακόμη και η επιτροπή Οικονομικών Υποθέσεων της Κομισιόν εκτιμά σε έκθεσή της (η οποία σημειωτέον επαινεί τα μνημονιακά μέτρα και χρωματίζει ρόδινα τα αποτελέσματά τους) ότι έπειτα από 10 ολόκληρα χρόνια δεν θα έχει καλυφθεί ούτε καν η μισή απώλεια του ΑΕΠ της Ελλάδας που προκάλεσε το μνημόνιο! Στην πραγματικότητα, ούτε σε 20 χρόνια δεν πρόκειται να ξαναφτάσει το ΑΕΠ της Ελλάδας στο επίπεδο προ μνημονίου, αν συνεχιστεί η ίδια πολιτική.

Ακόμη πιο δραματικά είναι τα πράγματα στον τομέα της ανεργίας. Η επιτροπή της Κομισιόν εκτιμά ότι στην καλύτερη περίπτωση, ύστερα από μια δεκαετία, μπορεί να έχουν βρεί δουλειά το πολύ 350.000 άτομα από το 1.000.000 επιπλέον ανέργους που προκάλεσε το μνημόνιο! Ούτε το ένα τρίτο δηλαδή! Στον Καιάδα οι υπόλοιποι! Αυτή είναι η ΕΕ..

*Δημοσιεύθηκε στο «Πριν» της Κυριακής 12 Ιανουαρίου 2014

Διαβάστε περισσότερα

Ο άνθρωπος που άλλαξε τη θεωρητική σκέψη Καρλ Μαρξ

Ο σπουδαίος φιλόσοφος, κοινωνιολόγος, ιστορικός και πολιτικός οικονομολόγος!

Ο «άοπλος προφήτης», όπως τον αποκαλεί ο διανοούμενος Έρικ Χομπσμπάουμ, ενέπνευσε κοσμοϊστορικές αλλαγές μέσα από το θεωρητικό του κληροδότημα, μεταμορφώνοντας τόσο την πολιτική κοσμοθεώρηση όσο και το κοινωνικό εποικοδόμημα.

Ο πρώσος φιλόσοφος που συνέλαβε την ιδέα του ιστορικού υλισμού διερεύνησε με την πένα του τις κοινωνικο-πολιτικές θεωρίες του καιρού του και ανέλυσε την ιστορία υπό το πρίσμα της πάλης των τάξεων, καταλήγοντας ότι κεφαλαιοκράτες και εργαζόμενοι θα διακατέχονται πάντα από διαμετρικά αντίθετα συμφέροντα.

Τα σοσιαλιστικά του κηρύγματα θα τον εκδίωκαν τόσο από τη Γερμανία όσο και τη Γαλλία, με τον ίδιο να συγγράφει το 1848 -από κοινού με τον Φρίντριχ Ένγκελς- το περίφημο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», που θα κατέληγε στην Οκτωβριανή Επανάσταση στη Ρωσία και τη γέννηση του δεύτερου κόσμου.

Και βέβαια στη νέα εξορία του στο σαφώς πιο φιλελεύθερο Λονδίνο, όπου θα περάσει το υπόλοιπο της ζωής του, θα γράψει τον πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου», που παραμένει μια βαθιά τομή στην πολιτική οικονομία καθώς έδινε για πρώτη φορά επιστημονική βάση στον σοσιαλισμό και επομένως σε όλο το εργατικό κίνημα της εποχής.

Αυτός ήταν ο Καρλ Μαρξ, ο φιλόσοφος που άλλαξε την πορεία της διανόησης, καθώς κάθε θεωρητικός νους έπειτα από αυτόν δεν μπορούσε να μην αναμετρηθεί μαζί του, είτε συμφωνώντας είτε διαφωνώντας...

Πρώτα χρόνια

Ο Καρλ Χάινριχ Μαρξ γεννιέται στις 5 Μαΐου 1818 στο Τρίερ της Πρωσίας, μέσα στην πολυπληθή (9 παιδιά), προοδευτική, φιλελεύθερη και ευκατάστατη μεσο-αστική φαμίλια του Χάινριχ και της Ενριέτα Μαρξ. Ο πατέρας του, πετυχημένος δικηγόρος και λαμπρό πνεύμα, ήταν ένας άνθρωπος παθιασμένος με τα κοινά. Παρά το γεγονός ότι και οι δύο γονείς της οικογένειας ήταν εβραϊκής καταγωγής, με ραβινικές μάλιστα καταβολές, ο πατέρας του Καρλ αποφασίζει να μεταστραφεί στον χριστιανισμό το 1816, με τη φαμίλια να ακολουθεί πια το προτεσταντικό δόγμα.

Η απόφασή του για αλλαγή θρησκεύματος προήλθε ως επαγγελματική απάντηση στον πρωσικό αντισημιτικό νόμο του 1815 που απαγόρευε στους πολίτες εβραϊκής καταγωγής να ασκούν ανώτερα καθήκοντα. Ο νεαρός Καρλ βαπτίζεται λοιπόν σε ηλικία 6 ετών, όπως και τα υπόλοιπα παιδιά της οικογένειας, και η μητέρα ακολουθεί πολύ αργότερα, μετά τον θάνατο του συζύγου της.

Ο Καρλ ως μαθητής είχε μέτριες επιδόσεις: μέχρι την ηλικία των 12 ετών έλαβε τη βασική εκπαίδευση στο σπίτι και κατόπιν πέρασε 5 χρόνια, από το 1830-1835, στο σεβαστό ιησουητικό γυμνάσιο της πόλης.

Εκπαίδευση και πρώτα επαγγελματικά βήματα

Τον Οκτώβριο του 1835, ο Μαρξ γίνεται δεκτός στο Πανεπιστήμιο της Βόνης με κατεύθυνση φιλοσοφία και λογοτεχνία. Στο φιλελεύθερο κλίμα της σχολής, ο 17χρονος Μαρξ ζει τη φοιτητική ζωή ως το μεδούλι της: στα δύο εξάμηνα που θα περάσει εκεί, θα συλληφθεί για μέθη και διατάραξη κοινής ησυχίας, θα αφήσει χρέη, μέχρι και σε μονομαχία θα εμπλακεί! Στο τέλος της χρονιάς ωστόσο ο εξαγριωμένος πατέρας τον γράφει στο πιο σοβαρό και «ακαδημαϊκό» Πανεπιστήμιο του Βερολίνου.

Στο Βερολίνο λοιπόν ο Μαρξ θα σπουδάσει νομικά και φιλοσοφία και θα έρθει σε επαφή με τις ιδέες του Χέγκελ, ο οποίος δίδασκε στο συγκεκριμένο εκπαιδευτικό ίδρυμα μέχρι τον θάνατό του το 1831. Προοδευτικά, ο νεαρός Καρλ θα στρεφόταν ολοένα και περισσότερο στην επικράτεια της φιλοσοφίας, επηρεασμένος σαφώς από τη διαλεκτική του Χέγκελ: συμμετέχει στη φοιτητική ομάδα Νέοι Εγελιανοί, μια επαναστατική κολεκτίβα που έθεσε στο θεωρητικό της στόχαστρο τους πολιτικούς και θρησκευτικούς θεσμούς της πρωσικής κοινωνίας, διαβάζοντας τον Χέγκελ μέσα από αθεϊστικό και επαναστατικό πρίσμα.

Από το 1836, ο Μαρξ θα γίνει πολιτικά πιο ενεργός, με τον ριζοσπαστισμό των ιδεών του να εξαγριώνουν τον συντηρητικότερο πατέρα του. Όπως φυσικά και ο μυστικός αρραβώνας του με την Jenny von Westphalen, την κόρη μιας αξιοσέβαστης οικογένειας της ανώτερης τάξης του Τρίερ, που ήταν κατά 4 χρόνια μεγαλύτερή του.

Οι ακραίες, για τα πολιτικά ήθη του καιρού, απόψεις του Μαρξ για την κοινωνία και τη θρησκεία τον αναγκάζουν να καταθέσει τη διδακτορική του διατριβή όχι στο ίδρυμα όπου σπούδασε, το οποίο δεν εκτιμούσε καθόλου τα επαναστατικά λαμπρά πνεύματα, αλλά στο Πανεπιστήμιο της Ιένας το 1841. Παρά το γεγονός ότι η εργασία γίνεται δεκτή, η συμμετοχή του Μαρξ στους Νέους Εγελιανούς του στερεί τη δυνατότητα να εξασφαλίσει πανεπιστημιακή θέση, με τον ίδιο εξοργισμένο να εγκαταλείπει τη σταδιοδρομία του καθηγητή, η οποία εξάλλου δεν είχε καμία τύχη μέσα στο αντιδραστικό κλίμα της εποχής.

Στρέφεται έτσι στη δημοσιογραφία και το 1842 αρχίζει να γράφει για λογαριασμό της «Rheinische Zeitung», μιας φιλελεύθερης εφημερίδας της Κολονίας, τη λειτουργία της οποίας θα αναστείλει η πρωσική κυβέρνηση τον Απρίλιο του 1843, αφήνοντας τον Μαρξ χωρίς δουλειά (είχε γίνει εν τω μεταξύ διευθυντής της).

Δύο μήνες αργότερα, τον Ιούνιο, θα επισημοποιήσει τη σχέση του με την αριστοκράτισσα Jenny von Westphalen και τον Οκτώβριο το νιόπαντρο ζευγάρι θα εγκατασταθεί στο Παρίσι, το πολιτικό κέντρο της Ευρώπης εκείνα τα χρόνια, στο οποίο ο Μαρξ είχε σκοπό να εκδώσει ένα ριζοσπαστικό περιοδικό...

Η εποχή του Παρισιού

Στο Παρίσι του 1843 ο Μαρξ ιδρύει πράγματι, από κοινού με τον φίλο του και επίσης Αριστερό Εγελιανό Arnold Ruge, την πολιτική επιθεώρηση «Deutsch-Französische Jahrbücher» (Γερμανο-Γαλλικά Χρονικά). Μόλις το πρώτο τεύχος ωστόσο θα κυκλοφορήσει στην αγορά, καθώς οι φιλοσοφικές διαφορές των δύο συνεργατών αλλά και οι δυσκολίες από την παράνομη διάθεσή του στη Γερμανία θα φέρουν απρόοπτο τέλος στην κοινή εκδοτική προσπάθεια.

Παρά το σύντομο της έκδοσης ωστόσο, ο Μαρξ θα προλάβει στα άρθρα του να πάρει επαναστατική θέση, κηρύσσοντας «αμείλικτη κριτική σε καθετί που υπάρχει» και ιδιαίτερα «κριτική των όπλων», την ίδια ώρα που κάνει έκκληση στις μάζες και το προλεταριάτο. Από το 1843 θα αρχίσει να εκδίδει σταθερά δοκίμια και κριτικές, γεγονός που θα τον κάνει γνωστό σε κάποιους κύκλους και διαβόητο επαναστάτη σε κάποιους άλλους!

Τον Αύγουστο του 1844, σε μια αίσια τροπή της μοίρας, θα έρθει στο Παρίσι για λίγες μέρες ο μελλοντικός στενός συνεργάτης και καρδιακός φίλος του Μαρξ, Φρίντριχ Ένγκελς! Η συνάντηση των δύο αντρών θα κατέληγε σε μια αρμονική και πολύχρονη συνεργασία, που θα στρεφόταν σε δριμεία φιλοσοφική και πολιτική κριτική τόσο στη σκέψη των Νεο-Εγελιανών (Μπρούνο Μπάουερ κ.λπ.) όσο και στις αντιδραστικές δυνάμεις της εποχής.

Οι δύο άντρες θα πάρουν ενεργότατο μέρος στην κοχλάζουσα ζωή των επαναστατικών ομάδων του Παρισιού, με τα κοινά τους πια γραπτά να επιφέρουν σφοδρές αντιδράσεις. Κι έτσι το 1845, υστέρα από σφοδρή επιμονή της πρωσικής κυβέρνησης, ο Μαρξ απελάθηκε από το Παρίσι ως επικίνδυνος επαναστάτης, βρίσκοντας καταφύγιο στις Βρυξέλλες...

Οι περιπέτειες των Βρυξελλών

Στο Βέλγιο είναι που η σκέψη του Μαρξ θα κόψει κάθε δεσμό με τις φιλοσοφικές ακροβασίες των Νεο-Εγελιανών και θα ανοιχθεί σε ένα σαφώς πιο επαναστατικό σοσιαλιστικό σύμπαν. Στις Βρυξέλλες συγγράφει τη μνημειώδη «Γερμανική Ιδεολογία», από κοινού με τον μόνιμο συνεργάτη του πια Ένγκελς, το πόνημα όπου αναπτύσσεται για πρώτη φορά ο ιστορικός υλισμός, η κατεξοχήν μαρξιστική συνεισφορά στη φιλοσοφία!

Το έργο παρέμεινε μεν ανέκδοτο μέχρι τον θάνατο του Μαρξ, καθώς κανένας εκδότης δεν δεχόταν να το ρίξει στην αγορά, κυκλοφόρησε όμως στους αριστερούς κύκλους Γαλλίας και Γερμανίας. Το κριτικό αυτό δοκίμιο αλλά και το κατοπινό, η «Αθλιότητα της Φιλοσοφίας», αποτέλεσαν τη βάση για το σπουδαίο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο»: την άνοιξη του 1847, οι Μαρξ και Ένγκελς προσχώρησαν σε μια μυστική προπαγανδιστική εταιρία, την «Ένωση των Κομμουνιστών», που είχε σκοπό να φέρει τους σοσιαλιστές της Ευρώπης σε επαφή, και πήραν μέρος στο δεύτερο συνέδριό της (Νοέμβρης 1847) στο Λονδίνο, όπου αμφότεροι διαδραμάτισαν σημαίνοντα ρόλο. Με εντολή του συνεδρίου λοιπόν συνέταξαν το περίφημο «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» (Manifest der Kommunistischen Partei) που κυκλοφόρησε τον Φλεβάρη του 1848.

Για το μνημειώδες πόνημα, παρατηρεί ο Λένιν: «Στο έργο αυτό εκτίθεται με μεγαλοφυή σαφήνεια και διαύγεια η νέα κοσμοαντίληψη, ο συνεπής υλισμός που αγκαλιάζει και την περιοχή της κοινωνικής ζωής, η διαλεκτική σαν η πιο ολόπλευρη και βαθιά διδασκαλία της εξέλιξης, η θεωρία της ταξικής πάλης και ο κοσμοϊστορικός επαναστατικός ρόλος του προλεταριάτου, του δημιουργού της νέας, της κομμουνιστικής κοινωνίας».

Η επίδραση του «Μανιφέστου» υπήρξε καταλυτική για τις λαϊκές επαναστάσεις που ξέσπασαν την ίδια χρονιά στην Ευρώπη. Λόγω της εξέγερσης του Βελγίου, ο Μαρξ εκδιώκεται από τη χώρα και επιστρέφει στη Γερμανία, καθώς φημολογούνταν ότι εκείνος χρηματοδότησε τμήμα του ένοπλου αγώνα του βελγικού προλεταριάτου. Τα επαναστατικά γεγονότα του 1848-1849 σε Γερμανία και Γαλλία θα φέρουν τον συνεπή υποστηρικτή τους Μαρξ στις αντίστοιχες επικράτειες, θα απελαθεί ωστόσο για άλλη μια φορά τόσο από την Κολονία όσο και το Παρίσι!

Κι όταν και η Πρωσία αρνήθηκε να επαναπατρίσει τον σοσιαλιστή ακτιβιστή, ο μόνος δρόμος γι' αυτόν ήταν το Λονδίνο: παρά το γεγονός ότι η Βρετανία του αρνήθηκε την υπηκοότητα, ο ίδιος παρέμεινε στην πρωτεύουσά της μέχρι τον θάνατό του...

Τα κατοπινά χρόνια του Λονδίνου

Οι περιπέτειες της ζωής και οι συνεχείς διωγμοί του τον άφησαν ωστόσο στην ψάθα και ήταν ακριβώς η αδιάκοπη οικονομική ενίσχυση του καρδιακού φίλου και συνοδοιπόρου Ένγκελς που του επέτρεψαν να παλέψει τη φτώχεια, αλλά και να ολοκληρώσει το πλέον μνημειώδες σύγγραμμά του, το έργο που θα τον κατέτασσε αυτομάτως στους «πατέρες» της κοινωνιολογίας, το ορόσημο της πολιτικής σκέψης «Κεφάλαιο».

Στο Λονδίνο λοιπόν, ο Μαρξ εμπλέκεται ενεργά με το νεοσύστατο Κομμουνιστικό Κόμμα και αναλαμβάνει και πάλι καθήκοντα δημοσιογράφου για τα προς το ζην, εγκαινιάζοντας έτσι τη 10χρονη συνεργασία του με την εφημερίδα «New York Tribune» (1852-1862). Είναι όμως υποχρεωμένος να αποκρούει λυσσαλέες προσωπικές επιθέσεις και να εντατικοποιεί τον θεωρητικό του αγώνα κατά των αντιδραστικών κινημάτων, με τη θεωρητική του σκέψη να οξύνεται ως επακόλουθο: η υλιστική του θεωρία ραφινάρεται και η πολιτική οικονομία γίνεται πλέον το νέο πεδίο αντιπαράθεσης.

Τόσο η «Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας» (1859) όσο κυρίως το «Κεφάλαιο» (πρώτος τόμος: 1867), ριζοσπαστικοποιούν την πολιτική οικονομία, καθώς ο Μαρξ επικεντρώνει την κριτική του πένα στον καπιταλισμό και τις επικρατούσες οικονομικές θεωρίες.

Ο Μαρξ θα περάσει το υπόλοιπο της θεωρητικής του ζωής γράφοντας πυρετωδώς ιστορικά και πολιτικά έργα, ενώ ταυτοχρόνως αναθεωρούσε παλιότερα χειρόγραφα για να συμπεριληφθούν στους κατοπινούς τόμους του «Κεφαλαίου», έργο που δεν ευοδωνόταν βέβαια ποτέ. Οι δύο επόμενοι τόμοι «συναρμολογήθηκαν» από την κριτική ματιά του Ένγκελς και εκδόθηκαν μετά τον θάνατο του Μαρξ.

Ο ίδιος, συνεπής ακτιβιστής, δεν θα μείνει ωστόσο μόνο στο θεωρητικό έργο αλλά θα μετρήσει και πρακτική δράση: το 1864 (28 Σεπτεμβρίου) θα αποτελέσει πρωταρχικό παράγοντα για τη σύγκληση της «Πρώτης Σοσιαλιστικής Διεθνούς» (Διεθνής Εργατική Ένωση, αρχικά), της πρώτης δηλαδή ιστορικής απόπειρας οργάνωσης του εργατικού κινήματος που θα κατέληγε στην ίδρυση λαϊκών κομμάτων στις χώρες της Ευρώπης. Ο Μαρξ συγγράφει την Πρώτη Διακήρυξη της ένωσης και συμβάλλει ενεργά στη μαζικοποίηση των εργατικών σοσιαλιστικών κινημάτων σε Γηραιά Ήπειρο και Νέο Κόσμο...

Θάνατος και κληρονομιά

Η συνεχής δράση και η φτώχεια άφησε ωστόσο το στίγμα της στην υγεία του Καρλ Μαρξ. Αφού έχασε τη σύζυγό του το 1881, στις 14 Μαρτίου 1883 ήρθε και η σειρά του, με τον ίδιο να πεθαίνει ήρεμα στο σπίτι του πιθανότατα από πλευρίτιδα. Στον τάφο του μάλιστα δεν υπήρχε αρχικά καμία επιγραφή και μόνο αργότερα το Κομμουνιστικό Κόμμα της Βρετανίας ανέγειρε μια επιτύμβια στήλη και την προτομή του Μαρξ (1954).

Όσο για το κληροδότημά του, τον μαρξισμό, άσκησε τεράστια επιρροή όχι μόνο στην κοινωνική σκέψη και τη διανόηση, αλλά και στην πολιτική δράση, από τον προπερασμένο αιώνα μέχρι και τις μέρες μας. Ο Μαρξ άλλωστε δεν ήταν μόνο θεωρητικός και ερευνητής, ήταν ένας πολιτικά ενεργός διανοητής, που προσπάθησε να θέσει τα εξαγόμενα της ανάλυσής του στην υπηρεσία του εργατικού κινήματος και των επαναστάσεων, οι οποίες ήταν εξάλλου στην ημερήσια διάταξη της εποχής του.

Γι' αυτό και στην επιτύμβια πέτρα του τάφου του χαράχτηκε η τελευταία φράση από το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο»: «Εργάτες όλου του κόσμου, ενωθείτε»...

Διαβάστε περισσότερα